Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

Kırmancca’da ünlü ve ünsüzlerle ilgili bazı uygulamalar

  • Nûskar  Çeko Kocadag

1. Kırmancca (Zazaca) kökenli kelimeler /i/, /û/ ünlüleriyle başlamaz ve -bir kaç kelime dışında- bitmez. /i/ ünlüsyle başlayan kelimeler (irq, irz..) Türkçe’den alınma Arapça kökenlidir.

 2. Kırmancca kökenli kelimeler bir kaç kelime (îsot ..)  dışında /î/ ünlüsüyle başlamaz. Olan kelimeler değişik dillerden -özellikle Arapça’dan- alıntıdır.


3. a>o>u; /a/ ünlüsüyle başlaması gereken kelimeler /o/, /u/ ünlüsüyle telafüz ediliyor; awe>owe>uwe, ancî>oncî, ancilî>oncilî... Bundan hareketle Kırmancca kökenli kelimeler /o/ ünlüsüyle başlamaz. Oda, otopark, ordege, opera, ocaxe/ucaxe…vb. kelimeler değişik dillerden alıntıdır.


4. w>u; /w/ ünsüzüyle başlaması gereken kelimeler /u/ ünlüsüyle telafüz ediliyor: usar < wisar, uşîr < wişîr, uskira < wiskira/wiskera… Bundan hareketle -uca, uf! hariç- Kırmancca kökenli kelimeler /u/ ünlüsüyle başlamaz.


5. Kırmancca kökenli kelimelerde yan yana gelebilen ünlüler: /i/+/ê/ → biê!>bê!; /ê/+/ê/ → mêê!>mê!..


6. Kırmancca kökenli kelimelerde yan yana gelmeyen ünlüler: i+a → biya!; î+a → sîya; a+e; Bîo, seate, faîz, fuar, dûa...vb. kelimeler değişik dillerden alıntıdır.


7. Kırmancca‘da her ünsüz tek harfle gösterilir. /xw/ diftongu axwe, axwî, xwezila/xwezika hariç, Kurmancca’dan alıntı bir kaç kelime dışında (xwendi, xwe) dışında kalmamıştır.


8. Standart alfabede her ünsüz tek harfle gösterildiğine göre, yazımda sert ünsüzleri /ç/→ ĉ, çh, /k/→ ƙ, kh, /p/→ ph, /r/→ ŕ, rr, /t/→ th, /x/→ ẋ, ğ şeklinde kullanmak gereksizdir. Eğitim dilinde bu tür ses karışıklığının giderileceği kanısındayız. (/x/ (geyn); xezal, xerîb, xem..vb. Arapça‘dan alıntı kelimelerle bu ses Kırmancca’ya girmiş.)


9. Kırmancca, Hind-Avrupa dil grubu özelliğinden dolayi dekline olur. (a → ê); /a/ ünlüsüyle biten dişil isimlerin çoğulu oluşturulurken /a/→ /ê/ ünlüsüne dekline olur.

  1. Çêna → Çênê
  2. Masa → Masê
  3. Kasa → Kasê
  4. Balîşna → Balîşnê
  5. Doşirma → Doşirmê
  6. Patîla → Patîlê
  7. Danga → Dangê
  8. Manga → Mangêyî …


10.Kırmancca’nın kuzey ve güney lehçelerinin değişik ağızlarında oluşan ünlü ve ünsüz dönüşümü;

  1. a>o>u>û → xam>xom>xum, manga>monga>mûnga, kam>kom>kum…
  2. c>j>z → lac>laj>laz, gêc>gêj>gêz, dec>dej>dez, zewac<zewaj<zewaz…
  3. c>g → can>gan, cêrayene>gêrayene, cinawir>canewer>ganewer…
  4. ç>k → çê>kê, çêna>kêna/keyna, çakûç>kakûç, çewres>kewres…
  5. v>b → çêver>çêber, gavan>gaban, gavar>gabar…
  6. l>r loqila>roqila, her>hel...
  7. o>ue>au → goş>gueş, golik>guelik, mozik>muezik, sole>sual, kor>kuar…
  8. ew>o → rewşane>roşan, çewt>çot, şewe>şow>şo, dewe>dow>do…
  9. >eyş heşt>heyşt, meşte>meyşte, deştene>deyştene...
  10. >oyş goşt>goyşt, roştî>royştî...
  11. -an>-ûn>-û>-u → pirtûkan>pirtûkûn>pirtûku, qeleman>qelemûn>qelemu…
  12. i-ên>-ê → pirtûkên to>pirtûkê to, destên mi>destê mi…


11. Kuzey lehçenin Dêrsim ağzında /ş/↔/s/, /z/↔/j/, /k/→/ç/ ünsüzlerinden sonra /a/, /ê/, /e/, /î/, /o/, /u/ ünlülerinden birisinin gelmesi halinde, sözkonusu ünsüzler birbirlerine dönüşür.

  1. ş>s; /ş/ ünsüzüyle başlaması gereken kelime /s/ ünsüzüyle telafüz edilir: seme, sekir…
  2. s>ş; /s/ ünsüzüyle başlaması gereken kelime /ş/ ünsüzüyle telafüz edilir: şîr, pêşîr, Uşên…
  3. z>j; /z/ ünsüzüyle başlaması gereken kelime /j/ ünsüzüyle telafüz edilir: jên, jîl, jê…
  4. j>z; /j/ ünsüzüyle başlaması gereken kelime /z/ ünsüzüyle telafüz edilir: zenge, zu, zar…
  5. k>ç; /k/ ünsüzüyle başlaması gereken kelime /ç/ ünsüzüyle telafüz edilir: tirçî, ma çî…


12. Ünlü ve ünsüz düşmesi

  1. bi+ê → biê>bê!
  2. bi+were → biwere>bure>bore>buye!
  3. bi+şuye → bişuye>buşîye>boşîye!
  4. bi+aye/eyî → pê
  5. bi+aye/eyî de → têyî
  6. edi hope de → tede
  7. ra/ya rakerdene>akerdene
  8. bi+aqil → biaqil>baqil
  9. mê+ê → mêê>mê!...


13. Uzun Ünlü

Ünlemlerde ünlemin şiddetini ve hecenin uzunluğunu ifade etmek üzere iki veya üç ünlü yan yana gelebilir: oox!, uuf!, aaax!, waaax!...


14. Kırmancca‟da kaynaştırma ünsüzleri y, w, nharfleridir.


Çeko Kocadag

Vûrnayena peyêne : Şeme, 06 Çeloqij 2014 15:51

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version