Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

Zamirler (Canameyî)

  • Nûskar  Çeko Kocadag

İsmin yerini tutan ve isim gibi kullanılan, isim soylu kelimelerle bazı eklerdir zamir.Şahıs zamirleri, dönüşlülük zamiri, işaret zamirleri, belgisiz zamirler, soru zamirleri, iyelik zamirleri ve ilgi zamirleri diye çeşitlere ayrılırlar.

Min Honazî ra girewt (Honaz’dan aldım.) → Min eyî ra girewt (Ondan aldım.)
To pirtûk peyda kerd? (Kitabı temin ettin mi?) → To o peyda kerd? (Onu temin ettin mi?)
Wendekarî bîyî vila. (Öğrenciler dağıldı) → Pêro bîyî vila. (Hepsi/herkes dağıldı.)


I.
Şahıs Zamirleri (Canameyên Kesan)

Şahıs isimlerinin yerine kullanılırlar. Kırmancca’da dördü tekil, üçü çoğul olmak üzere yedi şahış zamiri vardır. Şahıs zamirleri I.Grup (bükünsüz) ve II.Grup (bükünlü) olmak üzere iki gruptur.

 

I.Grup şahıs z.

Tr

II.Grup şahıs z.

Tr

1.Tek. Şahıs

Ez

Ben

Min

Ben, benim

2.Tek. Şahıs

Ti

Sen

To

Sen, senin

3.Tek. Şahıs

O

O  (eril)

Eyî

O, onun  (eril)

4.Tek. Şahıs

A

O  (dişil)

Aye

O, onun  (dişil)

1.Çoğ. Şahıs

Ma

Biz

Ma

Biz, bizim

2.Çoğ. Şahıs

Şima

Siz

Şima

Siz, sizin

3.Çoğ. Şahıs

Ê

Onlar

Înan

Onlar, onların


Özellik: I. Grup Şahıs Zamirlerle
, geçişsiz fiiller ve dilek kiplerin tüm zaman çekimleri yapılır. Bu grup geçişli fiil çekimlerinde II.Grubun (Min ti berda..) nesnesi olur. II. Grup Şahıs Zamirlerle, geçişli fiilerin ve dilek kiplerin tüm geçmiş zaman çekimleri, geçişli fiilerin şimdiki, gelecek zaman çekimleri yapılır. Ve tüm dilek kipi çekimlerinde I.Grubun (Ez to bena..) nesnesi olur. İyelik zamirleri eki fonksiyonunu yüklenirler.

Saygı ve kibarlık anlamında ‘Ti’ yerine ‘Şima’ kullanıldığında yüklem çoğul olur. Böbürlenmek amacıyla ‘Ez’ yerine ‘Ma’ kullanılabilir.

 

Şahış Ekleri

Şahıs ekleri, fiili şahsa bağlayan; fiildeki işi, kılışı, hareketi yapanı, oluşa ve duruma sahip olanı bildirir. Tekil ve çoğul durumda olan şahıs ekleri, kiplere göre değişiklik arz ederler.

a. Şimdiki, di'li geçmiş, miş'li geçmiş zaman ve dîlek şart kipinde kullanılan şahıs ekleri:

I. Grup Şahıs Zamirleri

Şahıs Ekleri

Ez

a/ane

Ti

ya, yî  (güney lehçesinde eril şahıs eki "î", dişil ş.eki "a"dır)

O

yo

A

ya

Ma

yîme

Şima

yê

Ê

yê


b. Gelecek zaman, gereklilik ve istek kipin şahıs ekleri şöyledir: „î, ê, o, o, îme, ê, ê“. 1.tekil, 2.tekil ve 4.tekil şahıs ekleri değişirken diğerleri değişmiyor. Güney lehçesinde şahıs ekleri değişmiyor.

 c. Emir kipin tekil şahıs eki „e“; çoğul şahıs eki „ê“dır.


2. Dönüşlülük Zamiri (Canameyê Xoyîye)

Şahısları pekiştirerek bildiren ve fiildeki işin, özne tarafından bizzat yapıldığını ya da yapana dönüşünü bildirir. Kırmancca’da dönüşlülük zamiri ‚xo/ho‘dur. Ve tüm şahıs zamirleri için (kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri) aynıdır.


‚Xo‘ zamiri hal ekleri alabilir: Xo de
(kendinde), Xo rê (kendine) Xo ra (kendinden), Bı xo (kendince)..


İyelik eki almadan tamlayan olabilir ancak belirtili isim tamlaması sayılır:

Embazê xo (kendi arkadaşı)

Pîyê xo (kendi babası)

Pirtûkên xo (kendi kitapları)

 

Özneyle birlikte, pekiştirme görevinde kullanılır:

Ez bı xo kî roşena (Ben kendim de satarım.)

Mistefa Begî bi xo ferman do.(Mustafa Bey kendisi emir vermiş.)

Ti bi xo biwane. (Sen kendin oku.)

Êndî ez bi xo bîsîkletî ramena (Bisikleti artık ben kendim sürüyorum.)


Tamlama halinde ve tek başına yapılan bir işi anlatmak için kullanılır:

Her dem xo bi xo a perse dibare kena. (Her zaman o soruyu kendi kendime tekrarliyorum.)

 

‚Xo‘ zamiriyle dönüşlü fiil oluşturulur:

Şutene (yıkamak) → xo şutene (yıkanmak)

Tîtiknayene (süslemek) → xo tîtiknayene (süslenmek)

Dayene (vermek) → xo ra dayene (giyinmek), xo ro dayene (dövünmek) …

 

‚Jubînî/yewbînî‘ zamiri yardımıyla işteşlik fiiller oluşturulur:

Jubînî sînîtene (birbirini sevmek)

Jubînî heşnayene (birbirini işitmek)

Jubînî vînîtene (birbirini görmek) …



3. Îşaret Zamirleri
(Canameyên Nîşankerdene)

İsimlerin yerini işaret yoluyla tutan zamirlerdir.

No, o, na, a, nê, ê, nêyî, eyî, naye, aye, nînan, înan, îta (bura), naca (şura), dotên (öteki), natên (beriki)...

a. Bükünsüz işaret zamirleri

 

Yakın

Uzak

Nêrî n. (eril)

No (bu)

O   (o)

Mayî m. (dişil)

Na (bu)

A   (o)

Zafhûmar zf. (çoğul)

(bunlar)

Ê   (onlar)

 

b. Bükünlü işaret zamirleri

 

Yakın

Uzak

Nêrî n. (eril)

Nêyî   (bunu)

Eyî   (omu)

Mayî m. (dişil)

Naye   (bunu)

Aye   (onu)

Zafhûmar zf. (çoğul)

Nînan   (bunları)

Înan   (onları)

 

Embazê min no kî seba to ard. (Arkadaşım bunu da senin için getirdi.)

Hukmatî dewî vêşnayî, îta bî tal. (Hükümet köyleri yaktı, bura boşaldı.)

Pardon, naca kotî yo? (Pardon, bura nere?)

Qelema destê xo nê, dotêne bide mi. (Elindeki kalemi değil de ötekini ver.)

Pirtûkê dotênî rone, natênî bige. (Öteki kitabı bırak, berikini al.)

Ez wazena ke nînan û înan nê dêsî ra darde bıkerî. (Bunları ve onları şu duvara asmak istiyorum.)...

 

4. Belgisiz Zamirleri (Canamyên Nêdîyarîye) Birden fazla ismin yerini tutan ya da hangi ismin yerini tuttuğu açıkça belli olmayan zamirlerdir.

Bazıları şunlardır: Yewê/juyê (biri), her yew (her biri), pêro/têvter (hepsi/tamamı), tayê (kimi/bazı), kes (kimse), her kes (herkes), qet kes (hiç kimse), zafîne (çoğu), fîlan (filan), emin/ewk (şey), çîyê (bir şey), çendê (bir kaç) ...


Her yewê
cîya rayan ra şî. (Her biri ayrı yoldan gitti.)

Min o çîyê bidêne ci. (Kendisine bir şey verecektim.)

Ganî pêro biyamêne. (Hepsi gelmeliydi.)

Qet kes fênda to nêfikrîno. (Hiç kimse senin gibi düşünmez.)


Wendekaran ra tayê to nas nêkenê. (Öğrencilerden bazıları seni tanımıyor.) →(belgisiz zamir)

Tayê wendekarî to nas nêkenê. (Bazı öğrenciler seni tanımıyor.) → (belgisiz sıfat)

 

Bazı ikilemelerde ikinci ve anlamsız olan kelime zamirdir.

Pirtûk mirtûk niyana. (Kitap mitap getimiyorum.)

Pere mere nêwazena (Para mara istemem.)

Şekir mekir gêna. (Şeker meker alıyorum)



5. Soru Zamirleri
(Canameyên Perse)

Soru yoluyla isimlerin yerini tutan zamirlerdir. Cümledeki soru anlamı soru zamirleriyle de sağlanır.

Kam (kim) kamî (kimi), ê kamî (kimin) kamî rê (kime), kamî de (kimde) kamî ra (kimden)

No kam o? (kim bu?)

No mêrik kam bî? (bu adam kîmdî?)

Na qelema kamî ya? (Bu kimin kalemi?)

Ti re/bi kamî gêrena? (Sen kimi arıyorsun?)

Kam naye vano? (kim bunu söylüyor?)

Kam êno? (kim geliyor?)

Kam re min gêreno (kim beni arıyor?)

 

Nê pirtûkî kam wazeno? (Bu kitabı kim istiyor?) → (Gulîzare, embaza mi...)

Kamî no pirtûk da to? (Bu kitabı sana kim verdi?) → (Honazî, to...)

 

Çi/çik (ne) çinayî (neyi), ê çinayî (neyin), çinayî rê (neye), çinayî de çiyê xo/ci (nesi)

No çi yo? (bu nedir?)

No yew pirtûk o. (bu bir kitaptir.)

O re çi gêreno? (o ne ariyor?)

O re pirtûk gêreno. (o kitap ariyor.)

O çi vano? (O ne soyluyor?)

Ti wazena çi bihêrînê? (Sen ne satın almak istiyorsun?)

Ez şîkîna seba to çi bikerî? (senin için ne yapabilirim?)

Ronasî to rê çi girewto? (Ronas sana ne almış?) (qeleme)

Na masa çinayî ra virazîya? (Bu masa neden yapılmış?) → (asin ra, texte ra..)

 

 Kamcî (hangisi) kamcîye/î (hangisini), ma kamcî (hangimiz),kamcîyî (hangileri)

Kamcî pirtûk? (hangi kitap?)

Kamcî deftere? (hangi defter?)

Kamcîyî gêna pira? (hangisini giyeceksin?) → (neyî, naye, huçikderge...)

Kotî/kata (nere) kotî de (nerede), kotî ra (nereden)

Şima meşte şonê kotî? (Yarın nereye gidiyorsunuz?) → (dersxane)

Kotî ra êna, kata şona? (Nereden gelip nereye gidiyoruz?)

Çendî (kaçı) çendîne (kaçincisi), ma çendîne/çendên ma (kaçimiz)

Çendîne no pirtûk hêrîno? (Kaçınız bu kitabı satın almış?) → (ma çarmîna −dördümüz)

 

Soru zamirleri bir belirtili isim tamlamasında tamlayan veya tamlanan kullanılabilirler:

No mêrik çiyê datê to êno? (Bu adam amcanın nesi oluyor?) → (tamlayan)

Mahîna kamî vejîna, o wo kifş bibo. (Kimin ati kazanır, belli olacak.) → (tamlanan)

 

Bazı soru zamirleri cümledeki eylemi etkilediklerinde soru zarfı olurlar:

Çi temaşe temaşe nîya dana, şo? (Ne acayip acayip bakıyorsun, git) → (soru zarfı)

Meşte çi gêna pira (Yarın ne giyeceksin) → (soru zamiri)

 

Bazı soru zamirleri cümledeki isimleri nitelediklerinde veya belirttiklerinde soru sıfatı olurlar.

Kamcî deftere ê to ya? (Hangi defter seninki?) → (soru sıfatı)

Kamcîye ê to ya? (Hangisi senin?) → (soru zamiri)

Cümleye soru anlamı katmalarina ragmen, bazı durumlarda soru cümlesi yapmaz:

Ez nêzana ti kamî wazena. (Kimi istediğini bilmiyorum.)

 

5. İyelik Zamirleri (Canameyên Wayîrîye)

İsim tamlamasında tamlanan eklere iyelik zamirleri denir. Kırmancca’da bunlar II. Grup Şahıs Zamieri “min, to, eyî, aye, ma, şima, înan”dir.

 Pirtûk n. (kitap -eril);

Pirtûkê min (kitabım), Pirtûkê to (kitabın), Pirtûkê eyî/aye (kitabı), Pirtûkê ma (kitabımız), Pirtûkê şima (kitabınız), Pirtûkê înan (kitapları)

Deftere m. (defter –dişil);

Deftera min (defterim), Deftera to (defterin), Deftera eyî/aye (defteri), Deftera ma (defterimiz), Deftera şima (defteriniz), Deftera înan (defterleri)

 

6. İlgi Zamirleri (Canameyên Nîsbetî)

Kırmancca’da eril ilgi zamiri eki “ê”; dişil ilgi zamiri eki “a”; iki cinsin çoğulilgi zamiri eki “ên/yên”dır.Belirtili isim tamlamasında tamlayanın yerine kullanılır ve ayrı yazılırlar.

  1. Pirtûkê min  (benim kitabım) → Ê min (benimki)
  2. Deftera to  (benim defterim) → A to (seninki)
  3. Qelema Biradostî  (Biradost’un kalemi) → A Biradostî (Biradost’unki)
  4. Ferhengê Nîgare ê min ra neweyêrî yo. (Nîgar’ın sözlüğü benimkinden daha yenidir.)
  5. Deftera Nîgare a min ra neweyêrî ya. (Nîgar’ın defteri benimkinden daha yenidir.)
  6. Defter û pirtûkên ma  (defter ve kitaplarımız) → Ên ma (bizimkiler)

 

 Çeko Kocadag

Vûrnayena peyêne : Hîrêşeme, 22 Citaşme 2013 10:41

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version