Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

İsimler (Nameyî)

  • Nûskar  Çeko Kocadag

İsimler varlıkları tanımak ve tanıtmak için kullanılan kelimelerdir. Ve özelliklere göre birçok çeşide ayrılır.

1. Verilişlerine Göre İsimler

a. Özel İsim:Varlıklara tek tek verilmiş isimler­dir.

  1. İnsan isimleri; Gulîzare, Sîse, Nîgare, Fîraze, Qemer, Honaz, Ronas, Mûrexan, Cembelî…
  2. Ülke, kita, coğrafi isimler; Kirmancîye/Kurdistan, Asya, Çemê Muzirî, Gola Xamirpêtî, Koyê Sîpanî, Deşta Muşî …
  3. Yerleşim yerleri isimleri; Dêrsim, Muş, Hewlêr, Çewlig, Mehabat, Erzingan,  Dîyarbekir, Gimgim, Pîran, Gestemerde, Tata, Goşkar…
  4. Günlerin ve ayların isimleri; Dişeme, Hîrêşeme... ; Çele, Gucige...
  5. Gazete, dergi-kitap, site isimleri; Vengê Kirmancîye, Memê Alanî, Vate, Kirmanckî Online…
  6. Kurum-kuruluş isimjeri; Înstîtutê Kirmanckî, Unîversîteya Dîcle, Komela Karkeran…
  7. Özel hayvan isimleri ; Deq, Xone, Gewez, Şêr, Şepal, Keleş…


b. Cins İsmi:
Aynı cinsten varlıkların, kavramların her birine verilen isme denir.

  1. pirtûk, qeleme, çûçike, mordem, gule, ko, gilgil, dare, asin, kemere…

 

2. Oluşlarına Göre İsimler

a. Somut İsimler

Duyu organlarla anlaşılan, madde durumundaki varlıklardır.

  1. awe, qeleme, raye, dest, cam, pirtûk, dare…

b. Soyut İsimler

Var oluşları tasarlanan varlık ve kavramlara verilen isimlerdir.

  1. sîn/hes, eşq, hewn, rindîye, başîye, qencîye …

 

3. Sayılarına Göre İsimler

a.Tekil İsimler

Bir tek varlığı veya kavramı anlatan isimlerdir.

  1. pirtûk, deftere, aşme, doman, dare, mordem, çûçike, kaxite, kemere...

b. Çoğul İsimler

Birden çok varlığı veya kavramı anlatan isimlerdir. Kırmancca’da çoğul isim “-î, -an, -ên” çekim ekleriyle sağlanır.

b.1. „-î“ çekim ekiyle çoğul:

  1. pirtûk  n. → pirtûk-î  (kitaplar)
  2. bira n. → birayî  (kardeşler)
  3. astare n. → astareyî  (yıldızlar)
  4. kursî n. → kursîyî (kürsüler)
  5. ko n. → koyî  (dağlar)
  6. çu n. → çuyî  (sopalar/coplar)
  7. dare m. → darî/dareyî  (ağaçlar)
  8. masa m. → masêyî  (masalar)
  9. danga → dangêyî (mandralar)
  10. sacî m. → sacî/sacîyî  (saclar)…

Özellik:

  1. Ünsüzle biten eril isimler direk „î“ çekim eki alırlar.
  2. a, e, î, o, u, û“ ünlüleriyle biten eril isimler araya „y“ kaynaştırma harfı alarak „î“ çekim eki alırlar.
  3.  „e“ ünlüsüyle biten dişil isimlerde „e“ düşer, yerini „î“ çekim eki alır.
  4. î“ ünlüsüyle biten dişil isimlerin çoğulu yalın durum gibi kalırken „î“ çekim ekine vurgu yapılır. Veya  araya „y“ kaynaştırma harfı gelerek „î“ çekim eki alır. (Son formun doğru olmasına rağmen söylemi hantallaştırdığı için pek kullanılmıyor.)
  5. a“ ünlüsüyle biten dişil isimlerde /a/ → /ê/ olarak dekline olur, araya „y“ kaynaştırma harfı gelerek „î“ çekim eki alır.

 b.2 Tamlamada çoğul eki „-an

  1. Qemer pirtûkan keno bi çente. (Qemer kitapları çantaya koyuyor.)
  2. Mînîbüse raywanan bena bi çarşi. (Minibus yolcuları çarşıya götürüyor.)
  3. Wendekarî xoceyan ra persan perskenê. (Öğrenciler öğretmenlere sorular soruyor.)

b.3. Tamlayan olarak çoğul eki „-ên(pratikte “n” düşmüştür)

  1. Wendekarên dersxaneyî (dershane öğrencileri)
  2. Pirtûkên pirtûkxaneyî (Kütüphane kitapları)
  3. Qelemên min (kalemlerim)
  4. Defterên wendekaran (Öğrencilerin defterleri)
  5. Gogên kaykeran qerbelek ê. (Oyuncuların topları aladır.)

 

c. Topluluk İsimleri

Biçim olarak tekil olduğu halde, teklerin birleşmesinden oluşan varlık veya kavramları karşılayan adlardır.

  1. komel n., bêle m., sole m., por/gijik n., qefşe m., pêre m., ordî n....

d. Bazi isimler sadece çoğuldur ;

  1. şapikî, şalî, tumanî, danî, zimêlî, çavikî/verçimikî..


Şemada eril ve dişil isimlerin tekil ve ç
oğul durumları

 

Tekil

Çoğul

Nêrî (eril)

a,e, ê, î, u, û

, -an, -ên

Mayî (dişil)

a, e, î

, -an, -ên

 

İsmin Durumları

İsimlerin cümle içinde bulundukları hallere „ismin durumlari“ denir. İsimlerın cümle içinde diğer kelime türleriyle veya isimlerle olan bağlantılarını belirleyen eklere durum ekleri denir.

a. Yalın Durum

İsimlerın herhangi bir hal eki almadan cümlede görev almalarıdır.

  1. Honaz ewro xo rê yew pirtûk hêrîneno. (Bugün Honaz kendisine bir kitap alıyor.)
  2. Ewro xo rê yew pirtûk hêrîneno Honaz.
  3. Xo rê yew pirtûk hêrîneno Honaz ewro.
  4. Doman nika mostik lêno. (Çocuk şimdi emzik emiyor)

b. Belirtme Durumu

İsmın taşıdığı kavramın etkilendiği durumdur. Geçişli eylemi tamamlayarak cümlede nesne görevinde bulunur. Eril eki „-ê, -î“, dişil eki „-e, -a“ dır.

  1. O binê qapûtê xo de recefîyêne (O paltosu altında titriyordu.)
  2. O pirtûkî waneno (O kitabı okuyor.)
  3. Doman zereyê bêşiga xo de berbêne. (Çocuk beşiği içinde ağlıyordu.)

c. Yönelme Durumu

ismin belirttiği kavrama dönüş, yöneliş biçimidir. Bu „bi, ra, “ ile sağlanır.

  1. Wendekar şono bi mekteb. (Öğrenci okula gidiyor.)
  2. O malime ra perse perskeno. (O öğretmene soru soruyor.)
  3. A pirtûkî cîld hêrînena. (O kitaba cilt alıyor.)

d. Bulunma Durumu

İçinde olma bildirir. Bu durum „de/der“ ile şağlanır. Kalma durumundaki isimler cümlede tümleç kurarlar.

  1. Pirtûkî edi ref de kerdbî dexîre. (Kitapları rafta istif etmişlerdi.)
  2. Wendekarî dersxane de derse mûsenê. (Öğrenciler dershanede ders öğreniyorlar.)
  3. Birayê min mekteb der o. (Kardeşim okuldadır.)

e. Ayrılma Durumu

İşin, oluşun ve hareketin eki alan isimden uzaklaştığını gösterir. Kırmancca’da bu „ra“ ekidir.

  1. Wela cênîye û camêrdî ju ca ra êna. (Zarvatena ma kirmancan ra)
  2. Helize pirtûkî ra waneno. (Heliz kitaptan okuyor.)
  3. Doman raye ra şono. (Çocuk yoldan yürüyor.)

f. Eşitlik Durumu

İsimlere ve isim soylu kelimelere eklenen „-kî, -ane“ eki; eşitlik, benzerlik, görelik, karşılaştırma gibi anlamları verir.

  1. doman kar keno. (O çocukca iş yapıyor.)
  2. Domanî gamêşkay kenê.
  3. tomofîle xêxane rameno. (O arabayı delice sürüyor.)
  4. Bi to naye ra tepîya rewşe a yo se bibo? (Sence bundan sonra durum ne olacak?)

 Şemada ismin durumları

Pirtûk n.

Pirtûkî

Kitabı

 

Pirtûkî

Kitaba

 

Pirtûkî de

Kitapta

 

Pirtûkî ra

Kitaptan

 

Bi pirtûkî

Kitapla

 

Yapılarına Göre İsimler

1. Basit İsim

Yapım eki almamış isimlerdır. Her isim, yalın olarak kullanılabilir.

  1. tîjî, mase, radîo, şaristan, herd, dare…

2. Birleşik İsim

Genellikle iki isimın birleşip kalıplaşmasıyla oluşur ve tek bir isim gibi kullanılır. Birleşik isim, son ismin cinsiyetini alır. İsimlerde anlamlar kayar, kelimeler ses kaynaşmasına uğrar.

  1. Qereçarşeme, serekwezîr, gulheşe, citaşme, payîzdo, dîkleyr…

3. Türemiş İsim

ismin veya başka bir kelime türünün kök veya gövdesine yapım eki getirilerek elde edilen yenî isimlerdır.

a. İsimden İsim Türetme

isim kök ya da gövdesine yapım eki getirilerek yeni bir isim türetilir. (Kırmancca’da Yapım Ekleri’ne bakınız):

  1. Kirmanc n. → Kirmancîye m.
  2. Mordem n. → merdemek n.
  3. Golik n. → golike m.
  4. Şaristan n. → şaristanij n.
  5. Dore m. → dorçî n. …

b. Fiilden İsim Türetme

Fiil kök ya da gövdelerine yapım eki getirilerek türetilir. Kırmancca’da bunlar „-(y)ene, -nayene, -, -ox ...‘ ekleridir.

  1. -(y)ene → berdene, şîyene, ameyene, kerdene m.
  2. -nayene → vûrnayene, birnayene, dirnayene m.
  3. - → berd, kerd, werd, şanit, mendn.
  4. -ox → berdox, werdox, şanitox, ramitox, şimitox n.

c. Sıfattan İsim Türetme

Sıfatlara „-îye/-ênî“ yapım eki ilave edilerek türetilir.

  1. germîye, girsîye, dergîye, berzîye, rindîye ...

d. Yansımadan Türeme İsimler: Doğa taklidi seslerden „-îye/-ênî“ yapım eki vasıtasıyla elde edilen isimlerdır.

  1. xuş → xuşîye
  2. vîç → viçîye
  3. fiş → fişîye
  4. kuf → kufîye
  5. girm → girmîye
  6. zir → zirîye ...

 

İsim Tamlamaları

İsmin başka bir isimle kurduğu isim öbeğine tamlama deniilir. Tamlamada birinci kelime tamlayan, ikinci kelime tamlanandır. Cümlede sıralanışları Türkçe’in tersinedır.

Seate m. (saat); dês n. (duvar)

  1. Seata dêsî (duvar saatı) örneğinde „seate“ tamlayan, „dês“ ise tamlanandır.


1. Belirtili Tamlama

Tamlayan ve tamlananın ek aldığı tamlama çeşididir. Bu tür tamlamalarda tamlayan eril ise „-ê“ ekini, dişil ise „-a“ ekini; tamlanan eril ise „-î“ ekini, dişil ise „-e“ ekini; tamlayan çoğul ise „-ên“ ekini, tamlanan çoğul ise „-an“ ekini alır.

Örnek 1: Pirtûk n. (kitap –eril), wendekare m. (kız öğrenci)

  1. Pirtûkê wendekare (kız öğrencinin kitabı)
  2. Pirtûkê wendekaran (öğrencilerin kitabı –tamlayan tekil, tamlanan çoğul-)
  3. Pirtûkên wedekare (kız öğrencinin kitapları –tamlayan çoğul tamlanan tekil-)
  4. Pirtûkên wedekaran (öğrencilerin kitapları –tamlayan ve tamlanan çoğul-)…

Örnek 2: Deftere m. (defter -dişil), wendekar n. (erkek öğrenci)

  1. Deftera wendekarî (erkek öğrencinin defteri)
  2. Deftera wendekaran (öğrencilerin defteri–tamlayan tekil, tamlanan çoğul-)
  3. Defterên wendekarî (er. öğrencinin defterleri –tamlayan çoğul, tamlanan tekil-)
  4. Defterên wendekaran (öğrencilerin defterleri –tamlayan ve tamlanan çoğul-)…

 

2. Belirtisiz Tamlama

Kırmancca’da belirtisiz tamlama şu şekilde oluşur:

a. İsim sonuna „-ê“ eki alarak;

  1. Pirtûk n. → pirtûkê  (pirtûk „-ê“ ekini alarak belirtisiz oldu)
  2. Deftere m. → defterê  (deftere „-ê“ ekini alarak belirtisiz oldu)

b. İsim önüne „yew/ju“ sayı sıfatını alarak;

  1. Pirtûk n. → yew pirtûk  (bir kitap)
  2. Deftere m. → yew deftere  (bir defter)…


Tamlananın belirtisiz olması durumunda „
-ê, yew/ju“;

  1. pirtûkê wendekarê → pirtûkê yew wendekarî (öğrecinin kitabı)
  2. deftera wendekarê → deftera yew wendekarî (öğrencinin defteri)…

Tamlayanın belirtisiz olması durumunda „-êde, yew/ju“;

  1. pirtûkêde wendekarî → yew pirtûkê wendekarî (öğrecinin bir kitabı)
  2. defterêde wendekarî → yew deftera wendekarî (öğrencinin bir defteri)
  3. pirtûkêde çeqer → yew pirtûko çeqer (bir sarı kitap)
  4. defterêde çeqereyew deftera çeqere (bir sarı defter)…

Özellik:

  1. Tamlanan isim, tamlayan eril veya dişil ise „-êde“ eki; tamlanan eril isim „-î“ eki, tamlanan dişil isim „-e“ eki alır.
  2. Tamlanan sıfat, tamlayan eril veya dişil ise „-êde“ eki; tamlanan sıfat tamlayan eril isme uygun olarak bir ek almazken, tamlanan dişil ismin sıfatı „-e“ eki alır. Yani tamlanan eksiz sıfat „çeqer-“ tamlayan ismin eril olduğunu, tamlanan ekli sıfat „çeqere“ tamlanan ismin dişil olduğunu belirtir. Dişil için „êda“, eril için „êdo“ da kullanılır.


3. Zincirleme İsim Tamlaması

Tamlayanı isim tamlaması olan tamlama ve ikiden fazla isim bir araya gelerek oluştururduğu bir çeşit tamlamadır.

  1. Pirtûk n. → Pirtûkê Zerde → Pirtûkê Zerde yo çeqer → Pirtûkê Zerde yo çeqer o tenik
  2. Deftere m. → Deftera Wusênî → Deftera Wusênê Alî yê Kerîmî → Deftera Wusênê Alî yê Kerîmî ya çeqere
  3. Qeleme m. → Qelema hevala Mîrazî ya sure...

 

Kırmancca‘da Erillik ve Dişillik

Kırmancca‘da konuluşulup yazılırken, isim eril veya dişil olarak kendisini belirtir. Bunun için kesin bir kural yok. Ancak „kam o/a?, çi/çik yo/a? soruları vasıtasıyla belirlenir. Eril için cevap „bîyene“ (olmak) fiilinin üçüncü eril tekil şahış eki „o“; dişil için ise dördüncü dişil tekil şahış eki „a“ dır.

 

Eril cins (Nêreza)

a. Sonu ünsüz harfle biten tüm isimler erildir

  1. mordem, goş, çim, por/gijik, ziwan, roj, asmên, hewr, hurak, nan, dar, îsot, miqar, hewn, sîn, pîyaz, mûz, toraq, ron, hak, palas, xizag, zern, asin, saz, wisar, vaşûr, mij, pirç, tawig, beran/vosn, sur, çeqer, mozik, didan, xîyar, kinkor, pincar, heliz, mircor …

b. Sonu „o, u û“ harflerle biten tüm isimler erildir

  1. ko, do, so, lu, du, tu, pû ...

c. Erkeklere ait tüm özel ve diğer isimler erildir

  1. bira, xal, laj, wareza, dat/ap/ded, biraza, datîza/dereza, pî, xaleza, Kekil, Qemer, Ronas, Mîrzalî, Cembelî, Hesen...

d. Eril hayvanlara ait tüm özel ve diğer isimler

  1. kel, lu, hergoş, mimar, beq, varek, dîk, astor, milawin, zeranc, kesik, boxe, pising, Xone, Taq, Gewez ..

e. Sonu „a“ harfiyle biten eril cinsliler

  1. moreba, hêga, datîza/dereza, ga, canega . ..

f.  Sonu „î“ hafiyle biten eril isimler

  1. hênî, zanî, burî, durî, parî, kolî, hêlî, xalî, tarî ...

g. Lisan isimleri erildir

  1. kirmanckî, sorankî, kurmackî, tirkkî, fransizkî, latînkî, almankî,  fariskî, erebkî. ruskî ...

h. Sonu „e“ ile biten eril cinsliler

  1. mase, astare, pale, goşare, erebe, şîrame, gale, zime, kilame, gome, gone, çunde, bîyare, kobe, qerqele, çime, banoke ...

i. Günlerin isimleri erildir

  1. Dişeme, Hîrêşeme, Çarşeme, Pancşeme, Êne, Şeme, Yewşeme

i. Renklerin isimleri erildir

 Sur, çeqer, kewe/kesk, samawî, sipî, sîya, pempe, zerd, qehweyî, pûrteqalî ...

j. Bileşik eril isim ilk ismin cins edatını alır

  1. biramak, biraşit, biradost, dargoşt,  dargur, darpişt, heregop, hergoş  ...


Dişil Cins
(Mayeza)


a. Bayanlara ait tüm özel ve diğer isimler dişildir

  1. xalike, date/amike, xalcinîye, waye, dake, wake, warezaye, veyvike, pîrike/dêke, Gulîzar, Fîraz, Zerîf, Xanimşa, Gulşekir, Heliz, Gulîşa, Vîlik, Tolebisk, Tîjan, Vişkok, Rîşa ...

b. Dişil hayvanlara ait tüm özel ve diğer isimler

  1. manga, here, mahîne/astore, kerge, mîye, bize, belendîre, vareke, bizêke, varike, nalike, heşe, şêre, zerance, borane/gorgeçîne ; Suraske, Bore, Dîlbere  ..

c. Sonu „e“ harfiyle biten tüm dişil isimler

  1. awe, aşme/mang, vaşturîye, kemere, koçike, dare, tasike, saye, ribêse, dewe, xîloke, holike, simzore/mereke, ordege, here, îşlige ...

d. Ayların isimleri -Çele, Çeloqij , Mart hariç- dişildir

  1. Çele, Gucige, Mart/Adare, Nîsane, Gulane, Hezîrane, Temûze, Tebaxe, Eylule, Citaşme, Payîze, Çeloqij.

e. Sonu „a“ ile biten dişil isimler

  1. masa, doşirma, kesa, danga, kasa, soba, patila, balişna, çorba...

f. Sonu „î“ harfiyle biten tekil dişil isimler

  1. tîjî, sacî, tirî/hengure, bişkocî, kardî, germî, gonî ...

g. Meyve  isimleri –ünsüzle bitenler hariç- dişildir

  1. hêjîre, zerdalîye, saye, mûrîye, tuye, vame, goze, purteqale ...

h. Birleşik isimler ilk ismin cins edatını alır ve „e“ dişil cins edatı bileşik kelimenin sonuna eklenir

  1. dare (m) + saye (m) → darsaye/sayêre
  2. awe  (m) +  goşt (n) → awgoşte
  3. dartuye/tuyêre, gulheşe ...

i. Yağışların isimleri -şilope hariç- dişildir

  1. vare, şîlîye/varane, torge, xişike

j. Kıta isimleri dişildir

  1. Afrîka, Asya, Awrûpa, Amerîka, Okyanûsya, Antarktîka

 

Çeko Kocadag

Vûrnayena peyêne : Dişemei, 21 Citaşme 2013 14:41

1 Rawe

  • ali

    Lisan isimleri eril mi dişil mi?
    --
    Sn. Ali; Belirtildiği gibi lisan isimleri erildir. (Gimgim, Çewlig ve diğer bazı bölgelerde lisan isimleri erildir)

    ali Yewşeme, 16 Gucige 2014 11:18 Lînkê raweyî

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version