Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

Sıfatlar (Salixnameyî)

  • Nûskar  Çeko Kocadag

Sıfat, isimleri niteleyen ve belirten kelimelerdir.

 

  1. Deftere m. (defter -dişil), sur (kırmızı); Deftera sure (Kırmızı defter)
  2. Pirtük n. (kitap -eril), sur (kırmızı); Pirtûko sur (Kırmızı kitap)
  3. Defter û pirtûkên surî (kırmızı defter ve kitaplar –çoğul)
  4. Her masa de çar kesî nîşenê ro.
  5. Ronas leteyê nane dano bi embaza xo.

 Özellik

  1. Kırmancca’da sıfat -asıl sayı sıfatları, kesir sayı sıfatları ve sıfatlamiş no, o, na, a, nê, ê işaret zamirleri, belgisiz sıfatlar hariç- isimden sonra gelir.
  2. Ismin cinsiyet ve çoğul eki sıfata yansır.


1. Niteleme Sıfatları (Salixnameyên Senênîye)

Bir ismin kendi cinsleri arasındaki farkı bildiren sıfatlardır. “Senên/e/î” (Nasıl?) sorularının cavabı olan kelimelerdir.

  1. Deftera dirîyayîye(yırtık defter)
  2. Pirtûko dirîyaye(yırtık kitap)
  3. Uca defter û pirtûkên dirîyayeyî est ê. (Orada yırtık defter ve kitaplar var.)
  4. Trêne mabeynê koyanê rûtûrepalan ra vêrena ra. (Tren çırılçıplak dağların arasından geçiyor.)
  5. Kêneka porsure berbena. (Kırmızı saçlı kız çocuk ağlıyor.)


Özellik
: Senên eril tekil isim; senêne dişil tekil isim; senênî iki cinsin çoğulu için sorulur.

 

2. Belirtme Sıfatları (Salixnameyên Dîyarkerdene)

İsimleri işaret, soru, sayı ve belgisizlik yönüyle belirten sıfatlardır.


a. İşaret Sıfatları

İsimleri işaretle belirten ve işaret eden kelimerlerdir. İsme yöneltilen kamcî(hangi) sorusuna alınan cevap işaret sıfatıdır.

No (bu .eril), o (o –eril), a (o -dişil), dotên/e/î (öteki), natên/e/î (beriki), cêr (aşağı), cor (yukarı), bîn/e/î (diğer, başka) ...

  1. Embazê min nopirtûk wendo (Arkadaşım bu kitabı okumuş)
  2. O pirtûk zaf kan bîyo. (O kitap çok eskiymiş.)
  3. A deftere ê min bîye. (O defter benimdi.)
  4. Qelema dotêne rinde nîya, natêne bice. (Öteki kalem iyi değil, berikini al)
  5. Çêverê mektebîyo natên kî rakerde bî. (Okulun beriki kapısı da açıktı)
  6. Wendekarên bînî kî kewtê îmtîhan. (Diğer öğrenciler de sınava girmış.)

Özellik: ‘no, o, na, a, nê, ê’ işaret sıfatları isimden önce gelir.

Not: Dotên/e/î → dotên (eril tekil için); dotêne (dişil tekil için); dotênî (iki cinsin çoğulu için)

 

b. Soru Sıfatları

Kamcî (hangi), çiqas (ne kadar), çend (kaç), çito/çiturî, senê/senên (nasıl), çi çêşîd (ne tür)..

  1. Ti senê qeleme wazena?/ Ti qelemêde senêne wazena? (Nasıl bir kalem istiyorsun?)
  2. Kamcî pirtûkî wazena? (Hangi kıtabı istiyorsun?)

 

c. Sayı Sıfatları (Salixnameyên Hûmarnameyî)


1. Asıl Sayı Sıfatları
(yew, di, hîrê, çar, panc, şeş, hewt, heşt, new, des...)

  1. Di defterî masa ser ro yê. (İki defter masa üstündedır.)
  2. Kekilî şeş romanî yew aşme de wendêne. (Kekil bir ayda altı roman okuyordu.)


Özellik
: Sayı sıfatı isimden önce gelir.

 

2. Sıra Sayı Sıfatları (-îne)

Kırmancca’da sıra sayı sıfatları -îne ekiyle oluşur. Birinci eril tekil için verên, birinci dişil tekil için verêne; sonuncu eril tekil için peyên, sonuncu dişil tekil için peyêne sıra sayı sıfatları kullanılır.

  1. Rîpela pirtûkî ya newîne de nîgarêde rind est o. (Kitabın dokuzuncu sayfasında güzel bir resim var.)
  2. Embaza min qatê şeşîne de nîşena ro. (Kız arkadaşım altıncı katta oturuyor.)
  3. Wendekaro verên çêr o. (Birinci erkek öğrenci çalışkandır.)
  4. Wendekara verêne çêr a. (Birinci kız öğrenci çalışkandır.)

 

3. Kesir Sayı Sıfatları

  1. Min firine ra nêm nane girewte. (Fırından yarım ekmek aldım.)
  2. Çar ra yew para min, çar ra hîrê kî para to ya. (Dörtte bir benim payım, dörtte üç de senin payındır.)


4. Uleştırme Sayı Sıfatıları

Kırmancca’da uleştırme sayı sıfatları, sayıların tekrarı -yew yew- şeklinde veya sayıların arasına ‘bi’ getirilerek –yew bı yew- oluşturulur.

  1. Wendekarî dide dide/dide bi dide kewtbî rêze. (Öğrenciler ikişer sıralanmıştı.)

 

5. Topluluk Sayı Sıfatları (-let, -cêwî)

Bir defada doğan birden fazla kardeşler için kullanılır. „let, cêwî“ ekleri çokluk bildirir ve tamlayan çoğuldur.

Domanên cêwîyî (ikiz çocuklar), bizêkên hîrêletî (üçüz oğlaklar)…

d. Belgisiz Sıfatlar (Salixnameyên Nêdîyarîye)

İsimlerin sayı yönüyle belirsizliklerini gösteren sıfatlardır. En belirginleri: Yew (bir), tayê (bazı, kimi), pêro (tüm), her (her), zaf (çok), şenik (az), gelê/xêlê (birçok), nêçe (nice), zobîna (başka)...

  1. Yew roje ma kî benîme serbest. (Bir gün biz de özgürleşiriz.)
  2. Her perse persnêbena. (Her soru sorulmaz.)
  3. Zobîna mordemî, (Başka insanlar)
  4. Tayê şagirtan ez fam nêkerda. (Bazı kursiyerler beni anlamadı.)
  5. Pêro wendekarî derse ra vejîyê. (Tüm öğrenciler dersten çıkmış.)
  6. Nêçe mordemî na raye de şîyê. (Nice insanlar bu yolda göçmüş)
  7. Gelê domanî şonê bi mekteb. (Birçok çocuk okula gidiyor)


Özellik
: Yew, her ... vb. belgisiz sıfatların tamlalanı tekil; tayê, pêro, zaf, gelê, nêçe, zobîna...vb. belgisiz sıfatların tamlananı ise çoğuldur.



Ünvan Sıfatları

Kişilerin mesleklerini, cinsiyetlerini, makamlarını, lakaplarını belirten sıfatlardır. Bazen isimden önce, bazen isimden sonra gelerek büyük harfle ayrı yazılırlar.

-İsimden önce

  • Seyîd Riza, Şêx Seîd, Doktor Qasimlo, Ana Zerde, Pîr Mansûr, Baba Seydalî, Serleşker Mûrexan, Kek Mîrzalî, Baye Hesen ...

-İsimden sonra

  • Alîşêr Efendî, Zerîfa Xanime, Bedirxan Beg, Kawayo Asinkar, Kalî Axa ...

-İsimden önce ve sonra

  • Mîralay Xalit Beg, Şêx Seîd Efendî ...

 

Adlaşmış Sıfatlar

Niteleme sıfatları, çekim eki alarak veya almadan niteledikleri ismin yerini tutacak şekilde kullanılabilir. Bu sözcüklere “adlaşmış sıfat” denir.

 

Kêneka keje baxçe de kaykena.

Keje, baxçe de kaykena.

Ilk cümlede „kêneke“ kelimesi, „keje“ ismini nitelediği için niteleme sıfatıdır. İkinci cümlede „Kêneka keje“ tamlamasındaki „kêneke“ kelimesi düşmüş, „Keje“ kelimesi hem ismin yerini almış hem nitelik bildirdiğindeb dolayı adlaşmış sıfat niteliğini kazanmıştır.

Nêweşî, venga hemşîra da.

Bu cümlede “nêweş” kelimesi bir kişiyi karşılayarak adlaşmıştır.

 

Sıfatlarda Küçültme

Sıfat olan kelimenin anlamında küçültme ya da daralma „-ik, -alek, -kek“ ekleriyle yapılır.

Bir → birik

Dar → darik

Zel → zelik

Kal → kalik

Vîç → vîçik → vîçalek

Pîç → pîçik → pîçalek

Misqal → misqalek

Qij → qijkek

Şenik → şenikek…

 

Sıfatlarda Derecelendirme (Karşılaştırma)

Sıfatlarda derecelendirme „-êrî, -êrên/tewr“ çekîm ekleriyle yapılır.

Girs → girsêrî → girsêrên/tewr girs

Hîra → hîrayêrî → hîrayêrên/tewr hîra

Xorî → xorîyêrî → xorîyêrên/tewr xorî

Berz → berzêrî → berzêrên/tewr berz

Rind → rindêrî → rindêerên/tewr rind…

 

Sıfatlarda Anlam Kuvvetlendirme


-Pekiştirme sıfatlarıyla anlam kuvvetlendirme

Sıfatlarda pekiştirme, yani anlamın kuvvetlendirilmesi aşağıdaki şekillerde yapılır.

Ma raya rapûraste ra şîyêne.

Mîran mordemêde pirüpak o.

Şî, cayo xipûxalî de vejîya.

Ma hêgayo kepkewe ra vêrdîme ra.

Paleyan doyo tiptirş şimito.

Ma çayo sipserdin şimit.

Darbir dara huşkûhole birneno.

Kêranê depdergî stûnî gênê ra.

Sîse fanolîya çîlsure girewta pira.

Koyo rûtûrepal bêtoşe asêne.

Binê cacimê kankortî de qur asêne…

 

-Zarf ve edatlarla anlam kuvvetlendirme „fênda, handê, qasê, zê>sey“

Fîraze fênda/zê Nîgare kej o.

Kirmanc qasê/handê Honazî derg o...

 
-Tekrar yoluyla anlam kuvvetlendirme

Selike de çêşîd çêşîd meyweyî estbî.

Mamûdxanî berz berz qese kerdêne…

 

 Çeko Kocadag

 

Vûrnayena peyêne : Çarşeme, 30 Citaşme 2013 13:52

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version