Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

Edatlar (Edatî/Partîkelî)

  • Nûskar  Çeko Kocadag

Dilbilgisinde farklı tür ve görevdeki kelimeler ve kavramlar arasında anlam ilgisi kuran kelimelerdir. Tek başlarına anlamları yoktur ve ayrı yazılırlar.

 Kırmancca’da Ön Edatlar, Art Edatlar ve Çift Edatlar olmak üzere üçe ayrılırlar.

 

1. Ön Edatlar (Veredatî)

Bazıları: Bê, bi/be, fênda/zê>sey, heyanî/hetanî, seba/qandê, ver bi, ver ra, cêr ro, cêr ra, ser ro, ser ra, xêca...

 

A) “Bê” ön edatı kelimelere ‘–siz/sız’ manasını yükler ve ayrı yazılır:

  1. Çêyo sermîyan, bano çêran o. (Zarvatena ma kirmancan ra)
  2. Mordem welat kî sêwî yo. (İnsan yurtsuz da ökzsüzdür.)
  3. Qehwa şekir şimîna. (Kahve şekersiz içilir.)
  4. Mordem awe nêşîkîno bicuyo. (İnsan  suzuz uaşayamaz.)...

 

Ancak sıfat türeten ‘Bê’ ön edatı kelimeyle bitişik yazılır:

  1. Sole m. (tuz) → sol (tuzsuz)
  2. Çare n. (çare) → çare (çaresız)
  3. Darû n. (ilaç) → darû (ilaçsız)..
  4. Mal n. (mal) → mal (mulksuz)
  5. Dare m. (ağaç) →dar (ağaçsız) ...

 

B) “Bi/be>ebe” ön edatı kelimelere ‘-ile/la.–e/-a’ manasını yükler ve ayrı yazılır:

  1. Nûskar, bi qeleme nûs nûsneno. (Yazar kalemle yazı yazıyor.)
  2. Kalî Axa, bi Wusên Axayî 1925’îne de, edi Xarpêt de êxdamkerîyayî. (Kali Axa ile Hüseyin Axa 1925’de Elazığ’da idam edildiler.)
  3. Bi na linge, şono bi Ziringe. (Zarvatena ma kirmancan ra)
  4. Ez, bi kirmanckî qese kena. (Ben Kırmancca konuşuyorum.)
  5. A şono bi mekteb. (O okula gidiyor.)
  6. Hosteyî bizmar kuya bi dês. (Usta duvara çivi çaktı.)

 

Zarf olan “bi” ile edat olan “bi” karıştırılmamalı:

  1. Qemer bi Nîgare ameyî. (Qemer ile Nîgar geldiler.) → (bağlaç)
  2. Qemer, bi Nîgare şî. (Qemer, Nîgar ile gitti.) → (edat)


Sıfat türeten ‘bi’ eki kelimeyle bitişik yazılır:

  1. Dewleta bihêze (Güçlü devlet)
  2. Wendekaro biaqil>baqil. (akıllı şğrenci)
  3. Herdo dar (Ağaçlı yer)...


C) “Fênda/zê>sey” ön edatı kelimelere ‘gibi’ manasını yükler ve ayrı yazılır:

  1. Rojê ma kî fênda şaranê bînan benîme serbest. (Biz de bir gün diğer halklar gibi özgür oluruz.)
  2. Kam ke fênda to mekero, keno vîndî. (Kim ki senin gibi yapmazsa kaybeder.)
  3. Lawikvajî fênda şalûl û bilbilan wedêne. (Şarkıcı bülbül gibi ötüyordu.)...

 

Ç) “Heyanî/hetanî” ön edatı kelimelere ‘-e kadar/-a kadar’ manasını yükler ve ayrı yazılır:

  1. Dukanî ewro heyanî peroj rakerde yê. (Dükanlar bugün öğleye kadar açık.)
  2. Heyanî ke ez ama, naca bivinde. (Ben gelene kadar burada bekle.)...

 

D) “Seba/qandê” ön edatı kelimelere ‘için’ manasını yükler ve ayrı yazılır:

  1. Seba Gulîzare (Gulizar için)
  2. Seba ewroyî (bugün için)
  3. Min no seba to hêrîna. (Bunu senin için aldım.)
  4. Şekir seba mordemî rind nîyo. (Şeker insan için iyi değil.)...

 

E) “Guya” ön edatı cümlelerde “benzetme, uyarı, sözüm ona, sözde, inanmama” anlamları katar.

  1. Guya o kî amo. (Sözde o da gelmiş.)...

 

E) “Ver bi” ön edatı kelimelere ‘-e/-a doğru’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Wendekarî ver bi mektebî şonê. (Öğrenciler okula doğru gidiyorlar.)
  2. Zerde ver bi ma êna. (Zerde bize doğru geliyor.)...

 

F) ‘Ver ra>vera’ ön edatı ‘karşı, önden’ manalarını verir ve ayrı yazılır:

  1. Ver ra nêyarî (Düşmana karşı)
  2. O timî ver ra min o. (O daima bana karşıdır.)
  3. Ez ver ra to nîya. (Ben sana karşı değilim.)
  4. Tomofîle ver ra kuyo bi mêrikî. (Araba önden adama çarpmış.)...

 

G) ‘Xêca’ ön edatı ‘dışında/gayrı’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Qemer zano qanûn zano, xêca Qemerî kes çîyê nêzano. (Zarvatena ma kirmancan ra)
  2. Xêca xoceyî kes sinife de nêmendo. (Öğtretmen dışınde kimse sınıfta kalmamış.)...

 

2. Art Edatlar (Peyedatî)

Bazıları: ... de/der, ... de/ya, ... ra, ... rê, ... ro, ver ra>vera, cêr ra>cêra, cêr ro>cêro, ser ra>sera, ser ro>sero...

 

A) ‘... de/der’ art edatı ‘-de/-da’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Qeleme aye dest de nê, min dest der a. (Kalem onun elinde değil benim elimdedir.)
  2. Wendekarî derse der ê/de yê. (Öğrenciler derstedir.)
  3. Wendekarî uca der ê. (Öğrenciler oradadır.)
  4. Wendekarî îta der ê. (Öğrenciler buradadır.)...

 

B) ‘... de/ya’ art edatı ‘-ile/-la’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. wendekar Gulîzare de/ya şîyo. (O öğrenci Gulîzar’la gitmiş.)
  2. Wendekarî xoceyi de/ya pasta wenê. (Öğrenciler öğremenle pasta yiyorlar.) ...

 

C) ‘... ra’ art edatları ‘-e/-a’ manasını veriryorlar ve ayrı yazılırlar:

  1. Wendekar xoceyî ra perse pers keno. (Öğrenci öğretmene soru soruyor.)
  2. To Mamûdxanî ra çi vato? (Sen Mamûdxa’a ne söylemişsin?)...

 

D) ‘... ra’ art edatı ‘-den/-dan’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Wendekar mektebî ra êno. (Öğrenci okuldan geliyor.)
  2. Min a babete nê pirtûkî ra wende. (Ben o konuyu bu kitaptan okudum.)...

 

E) ‘...’ art edatları ‘-e/-a’ manasını veriryorlar ve ayrı yazılırlar:

  1. Lawijvaj goşdaran lawikan vano. (Türkücü dinleyicilere şarkı söylüyor.)
  2. Kebanîye meymanan zad poto. (Ev hanımı misafirlere yemek pişirmiş.)

 

F) ‘... ro’ art edatı ‘içinden/arasından’ (almanca; durch) manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Tir ro şîyene (Uçurumdan gitmek)
  2. Pençere ro nîyadayene. (Pencereden bakmak)
  3. Menûşe baxçe ro şona. (Menûş bahçenin içinden gidiyor.)...

 

G) ‘Cêr ra>cêra’ art edatı ‘aşagıdan’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Raye cêr ra derbaz bena. (Yol aşağıdan geçiyor.)
  2. Tomofîle cêr ra vêrde ra. (Araba aşağıdan geçti.)...

 

H) ‘Cêr ro>cêro’ art edatı ‘aşağıdan’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Wendekar cêr ro êno. (Öğrenci aşağıdan geliyor.)
  2. Naya ke cêr ro êna yara min a. (Aşağıdan gelen sevgilimdir.)...

 

I) ‘Ser ra>sera’ art edatı ‘üstünden/üzerinden’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Tîyare ma ser ra vêrd ra. (Uçak üstümüzden geçti.)
  2. Tomofîle pirdî ser ra vêrena ra. (Araba köprü üstünden geçiyor.)...

 

J) ‘Ser ro>sero’ art edatı ‘üstünde/üzerinde’ manasını veriri ve ayrı yazılır:

  1. Pirtûk masa ser ro yo. (Kitap masa üstündedir.)
  2. Tomofîle nika pirdî ser ro ya. (Araba şimdi köprü üzerindedır.)...

 

2. Çift Edatlar (Çiftedatî)


Bunlar: Edi/ede ... de, bi ... ra

 

A) Edi ... de’ çift edatı ‘-de/-da’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Nîgare edi Unîversîteya Wanî de wanena. (Nîgar Van Üniversitesi’nde okuyor.)
  2. Cinîyî û camêrdî edi oda de xoşebere kenê. (Kadınlar ve erkekler odada sohbet ediyorlar.)...

 

B) Bi ... ra’ çift edatı ‘-ile/-la’ manasını verir ve ayrı yazılır:

  1. Kekil, bi Honazî ra derse gurîno. (Kekil, Honaz ile ders çalışıyor.)...

 

 

Çeko Kocadag

 

Vûrnayena peyêne : Dişemei, 14 Eylule 2015 18:43

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version