Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

Kip Ekleri (Qertafên Raderî)

  • Nûskar  Çeko Kocadag

Kırmancca’da zaman anlamı olan haber kipiekleri ve zaman anlamı olmayan dilek kipiekleri diye iki gruptur.

A. Haber Kipleri


1. Şimdiki ve Geniş Zaman Kipi
; /n/

Bu kip, başlamış ve sürmekte olan fiilleri anlatmak için kullanılır. Kırmancca’da her iki zaman kipi birleşmiş ve şimdiki zaman kip eki veya şimdiki zanmana uygun türemiş ünsüz diyebileceğimiz /n/dir. Şimdiki zaman çekiminde kip eki /n/ fiilin emir kipine eklenir, emir kipi eki „bi-“ kaldırılır ve sonuna eril, dişil veya çoğuluna göre şahıs eki getirilerek yapılır.

  1. Wendekare derse wane-n-a. (Kiz öğrenci ders çalışıyor.)
  2. Darbir daran birne-n-o. (Oduncu odunları kesiyor.)
  3. Karkerî şo-n-ê bi palûka. (İşçiler fabrikaya gidiyor.)
  4. Ez wanena, ti wanena, o waneno, a wanena, ma wanenîme, şima wanenê, ê wanenê

(Kuzey lehçenin Dêrsim ağzında Şimdiki ve Geniş Zaman Kipi „Ez o wanena.. , Ez o şona ..“ şeklinde ikinci bir varyant var. Bence bu Geniş Zaman Kipi formunu çağrıştıryoır.)


2. Görülen Geçmiş Zaman Kipi

Geçmişte yapılan, kişinin şahit olduğu, gördüğü veya gerçekleştiği kesin olarak bilinen fiiller bu kiple yapılır. Bu kipin özel bir eki yok, çekimi şahıs ekleriyle sağlanır.

  1. Wendekare yew pirtûk hêrîna (Kız öğrenci bir kitap satın aldı.)
  2. Domanî yew hak werd (Çocuk bir yumurta yedi.)
  3. Darbirî yew saye werde (Oduncu bir elma yedi.)
  4. Karkerî ewro şîyî bi palûka (İşçiler bugün fabrikaya gitti.)


3. Duyulan Geçmiş Zaman Kipi

Geçmişte yapılan, kişinin şahit olmadığı, görmediği, başkasından duyup öğrendiği fiiller bu kiple yapılır. Bu kipin özel bir eki yok, çekimi şahıs ekleriyle yapılır.

  1. Wendekare yew pirtûk hêrîno (Kız öğrenci bir kitap satın almış.)
  2. Darbirî yew saye werda (Oduncu bir elma yemiş.)
  3. Karkerî ewro şîyê bi palûka (İşçiler bugün fabrikaya gitmiş.)


4. Gelecek Zaman Kipi; /o/

Daha gerçekleşmemiş, gelecekte yapılacak fiiller bu kiple yapılır. Gelecek zaman kipi eki „o“dur. Ünlüyle biten şahış zamirleri, “y,w,d,g” ünsüzlerinden birini araya alarak ayrı yazılır. Haber kiplerine uygun olarak, emir kipi kalıbına gelecek zamana özgü şahıs ekleri getirilerek şağlanır.

  1. Pere ke bibo, ez o yew deftere bihêrînî. (Para olursa, bir defter satın alacağım.)
  2. Wendekare, a yo yew pirtûk bihêrîno. (Kız öğrenci bir kitap satın alacak.)
  3. Karkerî, ê yo ewro şorê bi palûka. (İşçiler bugün fabrikaya gidecek.)
  4. Min o biwerdêne, hama min nêwerd. (Yiyecektim ama yemedim.)


Özellik
: Gelecek zaman kipi çekiminde, tekil şahıs zamirlerin şahıs ekleri değişiyor. Birinci tekil şahıs zamiri /-î/ şahıs ekini; ikinci tekil şahıs zamiri /-ê/ şahıs ekini; üçüncü ve dördüncü tekil şahıs zamirleri /-o/ şahıs eki alırken, çoğul şahıs ekleri aynıdır. Güney lehçesinde bu kip eki „do, go“ şeklindedır ve gelecek zaman şahıs ekleri değişmiyor. Bakınız „Kırmancca’da Şahış Ekleri”

 


B. Dilek Kipleri


1. Emir Kipi

bi-“ kip öneki fiilin şimdiki zaman köküne gelerek ikinci ve onların aracılığıyla da üçüncü şahıslara emir verilmesini sağlar.  Kipin tekil için kalıbı, fiil kökü ünsüzle bitiyorsa „bi ... e“ şeklinde; ünlüyle bitmesi durumunda „bi ... n-e“ şeklinde; çoğulu ise „bi … -r-ê“ şeklinde yapılır. Şîyene (gitmek) fiili kuralsız bir fiildir.

  1. Werdene → bi-w-e! → biwe-r-ê!
  2. Berdene → bibe/bere → biberê/berê
  3.  Nûsnayene → binûsne → binûsnê!
  4. Cuyene → bicuye → bicuyerê
  5. Ameyene → biê → biêrê/bêrê
  6. Rakerdene → bike ra/rake → bikerê ra/rakerê ...


To ra vana, naye kî biwre! (Sana söylüyorum, bunuda ye!) (biwre >biwe>buye>bure>bore)

Meşte min rê yew roman birûşne! (Bana yarın bir roman gönder!


2. İstek Kipi

İstek kipi, gelecek zaman çekim formuna uyarlanarakveya „wa, xwezila, kaşka“ kip öneki yardımıyla –tüm dilek kiplerinde- oluşur.

  1. Ez to rê yew pirtûk biyarî (Sana bir kitap getireyim.)
  2. Wa ez to rê yew pirtûk biyarî (Sana bir kitap getireyim.)
  3. Henî keno ke ma pêbihuyîme. (Öyle yapıyor ki ona gülelim.)
  4. Henî keno ke, wa ma pêbihuyîme. (Öyle yapıyor ki ona gülelim.)


3. Gereklilik Kipi

Fiilin yapılması gerektiğini belirtmek için eksiz veya „ganî, gere“ kip ekleri yardımıyla –tüm dilek kipleri- oluşur.

  1. Ganî ma zaf bigurîme, ke birêyîme ra. (Çok çalışmalıyız ki kurtulalım.)
  2. Ganî kirmancî bi kirmanckî qese bikerê. (Zazalar Zazaca konuşmalı.)
  3. Ganî domanî terpîn bibê. (Çocuklar aşı olmalı.)
  4. Domanî, ganî terpîn bibê. (Çocuklar aşı olmalı.)


4. Şart Kipi

İşin dileğe ve şarta bağlı olduğu „ke/eke“ eki yardımıyla –tüm haber kiplerinde- oluşur.

  1. Ke mordem nêweş bo, şono bi doktor. (İnsan hastalansa, doktora gider.)
  2. Eke mordem bibo nêweş, şono bi doktor. (İnsan hastalansa, doktora gider.)
  3. Mordem ke nêweş bikuyo, şono bi doktor. (İnsan hastalansa, doktora gider.)



Kırmancca’da Şahış Ekleri

Şahıs ekleri, fiili şahsa bağlayan; fiildeki işi, kılışı, hareketi yapanı, oluşa ve duruma sahip olanı bildirir. Tekil ve çoğul durumda olan şahıs ekleri, kiplere göre değişiklik arz ederler.

  1. Şimdiki, görülen geçmiş, duyulan geçmiş zaman ve şart kipinde kullanılan şahıs ekleridir: a, a/î, o, a, îme, ê, êKip Ekleri
  2. Gelecek zaman, gereklilik ve istek kipin 1.tekil, 2.tekil ve 4.tekil şahıs ekleri değişirken diğerleri aynı. Güney lehçesinde değişmiyor.  „î, ê,o, o, îme, ê, ê“
  3. Emir kipin tekil şahıs eki „e“; çoğul şahıs eki „ê“dır.

 

Şahış Eklerin, Haber ve Dilek Kiplerine göre durumu:

1.Gr. şa. z.

Şimdiki, dil.geç. mişli geç.z, ve şart kipi şahıs ekleri

Gelecek z, gereklilik ve istek kipi şahıs ekleri

Emir kipi şahıs eklerı

Ez

a

-r-î

-

Ti

y-a/î

-r-ê

-n-e

O

y-o

-r-o

-

A

y-a

-r-o

-

Ma

y-îme

-r-îme

-

Şima

y-ê

-r-ê

-r-ê

Ê

y-ê

-r-ê

-

 

 

Çeko Kocadag

 

Vûrnayena peyêne : Çarşeme, 10 Çeloqij 2014 08:45

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version