Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

Gestemerde Tarihçesı

  • Nûskar  Çeko Kocadag

Yıllardır diğer konuların yanında Gestemerde tarihi ve kültürü üzerinede kafa yoruyor ve araştırıyorum. Çünkü Gestemerde ve gestemerdlilerin bilinenleri yanında bilinmeyenleriyle de bir geçmişe sahiptır. Bu konuda sözlü olarak çok şey söylense ve yazılsa da, bunların maddi bir temele oturtulması için araştırmaya muhtaç bir çok yanlarının olduğu bir gerçektir.

Amacım olanaklar dahilinde bu yanlış ve eksik bilgileri gidermek, onları gerçek anlamda ayakları üstünde oturtmak, örtülü ve öne çıkmayanları tarihi bilince çıkarmaktır.

 

GESTEMERDE, (TR: ÇOBANDAĞI)

1860 rakımıyla, Bingöl sıradağlarından Hazır Baba Dağı'nın güney yamacında yer almaktadır. Hazır Baba Dağı, 2430 metre yüksekliğiyle, güney yamacındaki meşe ağaçlarıyla, renk renk gül ve çiçekleriyle, çeşit çeşit pancarıyla, soğuk su kaynaklarıyla, verimli ve bereketli toprağıyla, Gestemerde ve gestemerdlilere barınak olmuştur.

Gimgim (Varto -Vard ermenice gül demektir) ilçesine bağlı olan Gestemerde köyü, ilçeye 7 km uzaklıkta olup, ilçenin kuzey batısında yer almaktadır. Gestemerde, kuzey ve doğuda Hazır Baba sıradağlarıyla, batıda Keça (Seki) ve Mezra Qeracêrê köyleriyle, güneyde Xelefa (Ağaçaltı) ve Mezra Alîyê Cibî, güneydoğuda Kovık (Oğlakçı) köyleriyle çevrilidir. Ormanlarla kaplı olan köy, ziyaretgah, göller ve soğuk kaynaklarla örtülü ve karasal iklimin hüküm sürdüğü bir coğrafyaya sahiptir. Bu nedenle kışları uzun ve soğuk, yazları ise kurak ve sıcak geçmektedir. Yılın dört mevsimi yörede yaşanır. Gestemerde, dağ köyü olduğundan arazisi pek ekime elverişli olmadığından Gestemerdliler geçimini hayvancılıkla sağlarlar. Köylüler, sosyal ve ekonomik açıdan mağdur kalmışlardır.

Gestemerde, Kuzey Anadolu fayı üzerinde yer aldığından, bilinen iki büyük deprem geçirmiştir (1946 -839 ölü ve 349 yaralı, 1966 -2394 ölü 1489 yaralı). Köyde 1946 depreminde ölü ve yaralı olmazken, 1966 depreminde Wisib ve Sebre Çalış’ın 2 çocuğu enkaz altında kalarak öldüler. Okul çağına gelmiş veya gelmemiş minicik çocuklar kamyonlarla değişik şehirlerdeki Yatılı Bölge Okularına taşındılar. Gestemerdelilerden Ali Polat ve ailesi, Heyder Polat ve ailesi, M.Ali Polat ve ailesi… Osmaniye‘ye iskan olarak gittiler ve 1 yıl gibi bir süre sonra köye geri döndüler.

1948 yılından bu yana köyde ilkokul var ve ilk öğretmeni Canasara köyünden Ali Baba’dır.Günümüzde Gestemerdlilerin okuma yazma oranı yüzde 95 dolayındadır. Onlardan hemşire, ebe, öğretmen, doktor, mühendis, avukat, teknisyen, yazar, politikaci, memur… çıkmıştır. Gestemerdeliler Qızılbaş-Alevi Kirmanc olup kirmanckî (zazaca) konuşuyorlar.

Köyün bilinen ilk muhtarı Mehemed Efendî, ilk eğitmeni Mîrzalîyê Welî’dir.

Gestemerde isminin kimler tarafından verildiği bilinmiyor. Fakat Çobandağı ismi Türkiye Devleti tarafından verildiği (Kürtçe ve diğer isimlerin türkçeleştirme yasası) bilinmektedir. Gestemerde, Gest/Gestî ya da Geşt/Geştî ve Merd terimlerinden oluşmuştur. Gesti veya geşti gezi, tur, seyahat anlamlarına; merd de mert ve cömert manasının yanı sıra merdene (ölmek) mastarının kökü merd (öl, öldü) anlamınada gelmektedir. Geleneklerimizden biri, her Perşembe Xêrê merdan (ölüler hayrı) verilirdi. İhtiyacı olan kişi ev ev dolaşıp Xêrê Merdan toplardı. Gestemerde’de geşti toplayan Dilşa adında yoksul bir bayan vardı. Ona „şîya geştîya merdan dana arê“ (ölülerin hayrını toplama turuna çıkmış) veya kısaca „şîya geştî‘ (tura/geziye çıkmış) deniliyordu. Çingeneler için de „geştî“ kelimesi kullanılıyor. Acaba Gestemerdeliler geştî vermekten mi cömertlermiş? Yoksa geştî toplayan kişinin geştîsızlikten mi ölmüş? Ne var ki Gestemerde bugün de çevresinde mert ve cömertliği ile bilinir. Gestemerde, çalışkanlık ve cömertliğiyle civar köylere umut, çözüm ve yolgösterici olmuştur.

Atalarımızdan bize aktarılan, Gestemerde köyü, ilk defa Xanavdelan‘lara yurt olmuştur. Xan Avdel‘in, Avdelan aşiretinin ileri gelenlerinden biri olduğuna inaniliyor. Ancak İnaqa/Gimgim köyünden İbrahim Yuvanç, Temmuz 2010’de bana; 1170? yıllarında Cizîra Botan’dan Gimgim bölgesine göç eden Xanavdelan‘ların kendi ataları olduklarını, Taçî (Taşdibek) köyüne yerleştiklerini ve ordan da Gimgim’ın Qerekoye, İnaqa vb. köylerine dağıldıklarını, dolayısıyla coğrafi yakınlığı nedeniyle Gestemerde’de ikamet etmiş olabileceklerini söyledi. Xanavdelan‘lardan bir nesil Gestemerde‘de ölmüş, bir nesil de orada dünyaya gözlerini açmışlardır. Xanavdelanlılar'ın Gestemerde'de mezarları bulunmaktadır. Bilinen kadarıyla Avdelanlar, MS 17.yy. başlarında Dêrsîm‘den Gimgim yöresine göç etmişlerdir.

Lolanlar, MS 1100-1300 yılları arasında Zagroslardan (B.Nikitin, (Kürtler s.68) Büyük Zapa dökülenlerden birinin Lola Irmağı oolduğunu belirtir. Ayreten Güney Kurdistan'da Lolan Bölgesi başka örneklerdir) Kuzey-Batıya yayılarak kademe kademe Dêrsim bölgesine; MS 18.yy. başları itibarıyla bir kısmı Dersim bölgesinden Serhed bölgesine (Gimgim, Xinis, Tekman…) göç ettikleri tahmin edilmektedir.

Lolanların ikamet ettikleri bazı yerleşim yerleri:

  1. Erzincan merkeze bağlı Cîmîn (üzümlü), Sorpîyan köyleri; Erzincan’ın Mamaxatune/Têrcan kazasının Parsinge, Mezra Lolû, Pelegoz, Gawrencî köyleri; Erzincan’ın Çağlayan beldesinde 15-20 hane; Erzincan Yamaçlılar’da 5 hane.
  2. Mamekîye (Tunceli)’nın Nazmiye/Qişle’nın Mezra Sopî (Sop mezrasi), Mezra Gulî (Gul mezrasi), Erçîk, Daxîyan, Kewl (kil), Sêv (sov) merkez köyleri: Mamekîye (Tunceli)’nın Pülümür/Pilemurîye’ın Tazîge, Çîrîk, Harsî, Daxbeg köyleri.
  3. Gümüşhane/Kelkit merkeze bağlı Akdağ, Kuşluk köyleri.
  4. Muş/Gimgim (Varto)’nun Gestemerde, Keça, Xelefa, Goşkar, Dapage, Sêgire, Kemerê Hemgînî, Serçûge, Sarince, Êkmale, Gaqir, Şêxpîr, Dirba, Kêranlix, Îskender, Eyna, Tepe, Mûzıra, Sofîya, Çarbıhur, Şorike ve bir çok mezra. Ancak günümüzde bu demografı bir haylı değişmiştir.

Gestemerde, Xanavdelan‘lardan sonra, 18. yy. sonları itibariyla Cemikan veya Ceman’lara barınak olmuştur. Cemikanlar, Lolan aşiretinin Qasıman kabilesidendir. Cemikanlarda Xanavdelanlar gibi 30-40 küsür yıl Gestemerde‘de toprağı ekmiş, hayvan beslemişler. Atalarımızın söylemlerine göre, Cemikan kabilesinin ileri gelenlerinden birisinin beyaz renkte büyükçe bir mezarı bulunmaktadır. (Nazê Polat ise bu mezarın kendi babası olan Zibêr’ın dedesi Silêmanê Hemedî’ye ait olduğunu idia etmektedir.) Mezar taşına işlenen silah (xençere, rext) figürleri, bu mezarın Xanavdelan’lara ait olabileceği, ihtimal dahilindedir. Qasiman kabilesinin 19.yy. ilk çeyreğinde Gestemerde’ye yerleşmeleri üzerine, Cemikan kabilesi Doğu Lolan‘a göç etmiştir.

Gestemerde’nin bilinen ilk yerleşikleri, yukarıda belirtildiği gibi Xanavdelan (araştırma gerektiren bir konu) ve Cemikan’lardır. Bilinmiyenleri ise Ermenilerdir. Gestemerde ve çevresinde Ermenilerin yaşadıklarına dair izler var. Hafızam beni yanıltmıyorsa, Çala Wele ve Safer gillerin oradaki mezarların baş ucu taşı kuzey, ayak ucu taşı ise güney istikametindeydi. Bu ölü gömüş kültürü, hırıstiyanlara özgüdür. Daha sonraları Gestemerde köyüne yerleşen Xanavdelan ve Cemikanların mezarlıkları onlardan ayrıdır. Yine Gestemerde‘nin çoğrafi isimlerinden biri Suya Vangî ‘dir. Manastır anlamına gelen Vang, ermenice olan Vank’ın kirmancca/zazaca telafüzüdür. Kirmancca bir kelime olan Suye, coğrafi isim olarak sırt veya dağ sırtı anlamınıdadır. Suya Vangi’nin türkçe tercümesi Dağsırtı Manastırı‘dir. Eger söz konusu kalıntı izleri manastır (keşîşxane) ise, bunun bir Ermeni kalıntısı olabileceğini söylemek, yanlış olmasa gerek. Kela Qeracêre, Kela Budî, Koxe… gibi tarihi kalıntılar buna başka örneklerdir. Koxe ve Kela Budî‘nin bilinen efsanesi ilginçtir. Bunlar Urartu-Ermeni uygarlığının birer izleridir. Demeki Xanavdelan ve Cemıkanlardan önce Urartu, Med, Sasani, Osmanlı ..vb. kavimlere barınak olmuş Gestemerde ve çevresi. Onlar, bundan böyle Gestemerde tarihçesinde bilinenler olarak yer alacaktır.

Keça (Seki) köyünün ileri gelenleri, her ne kadar Cemikanlar döneminde de Gestemerde'yi mezra olarak kullanmışlarsa da (Merga Gomeyî adını onlar tarafindan orda yapılmış kömden almıştır), Ali Ağa, çocukları ve yeğenleri Kerim, Qasim, Feqî Îbrahîm olduğu halde Keça‘dan Gestemerde’ye yerleşme tarihleri 19.yy. ilk çeyreği güçlü bir ihtimaldır. Daha sonra Lolan aşireti kabilerinden Wusênîyan, Qeceran, Xidan ve Mîrskan aileleri gelip köye yerleşmişler.

Gestemerde, ilk siyasi idamını 1925 Kürt Ulusal Hareketine desteklerinden dolayı, Kali Axa ile vermiştir. Lolan aşireti ileri gelenlerinden Kali Axa ve kardeşi Hüseyin Axa 27.11. 1925 tarihinde onlarca kürt ile birlikte toplu olarak Seyîd Riza’nın da asılacağı Elazığ Buğday Meydanı’nda idam edildiler.

Rus işgali döneminde Ruslar tarafından Lolan aşiretine astarşin olarak atanan Mîrzalî Axa, 1917 de ermeni Kîrkor tarafından Bejanê Gimgimî‘de, Mehmet Kocadağ 1 Mayıs 1976‘da faşistler tarafından Kasımpaşa /İstanbul‘da katledilmişler.

Aşiretler arası çatışmalarda Sêlim ağanın oğlu Îbrahîm ve Mehmet Ağanın oğlu Şukri Waranê Şema’de katledilmişlerdir. Sêlim Axa‘ya Hênîyê Merga Recemî’de ateş edilir, çıkan çatışmada yaralı kurtulur, yarası daha sonra kangrenleşir (kimisine göre zehirlenmiştir) ve ölür. Sêlim Axa’nın imdadına giden Gestemerdlilerden Heyder (Heydo) Kovık’ın altındaki Gimgim eski yolu üzerinde faili meçhul olarak katledilir.

1920’de haberleşmek amacıyla Doğu Lolan’a giden Alîyê Kerîmî ve Hesenê Alî yê Qemerê Safî’ye Keme düzlüğünde qilçixlı Qemer Çawış ve adamları tarafından ateş edilmiş, Alîyê Kerîmî kurtulurken Hesen orda katledilmiştir. Aşiretler arası çatışmalar ve köy baskınları gözönünde bulundurularak, Lolan aşireti mensupları 1920 yazını Çeta Goşkarî’da geçirmişlerdir.

Gestemerdlilerin ilk siyası mecburi iskanı, devletin 1925 yılında çıkarıp Kurdistan'da yaygın olarak uyguladığı "Takrir-i Sükün ve Şark İslahat Planı" ile başlar. Plan gereği Gestemerde köyünden de Alîyê Sêlim Axayî (Ali, kimilerine göre abisi Alebas yerine, kimilerine göre abisi Hüseyin Efendi yê Lola yerine Bursa’ya gönderilir. (Kendisine yüklenen olaylardan –Kervan ve Kovik baskınları vb.- dolayı hapis  ceza alır ve hapisanede -7 yıl- ölür), Sıddık Kocadağ ve hanımı Gule, M. Ali Kocadağ (Memedelîyê Kalî Axayî) ve hanımı Gewre, Veli Kocadağ (Welîyê Sêlim Axayî) hanımı Emina ve oğlu Mîrzalî sürgüne gönderilenler arasındadır. (Derkenar: Keçan köyünden Sey Silêmanê Porikî yerine Seydalî oğlu Silêman Baba Antalya’ya götürülür ve sürgünde ölür. Dewrêş Silêman’ın oğlu Welî Baba ve Wusibê Çêyê Axayî (Doğan) hanımı Xeycane ve oğlu Memed; Kemerêhemgênî’den Memedê Maleyî Bursaya sürgün edilir ve sürgünde ölür. Canasara köyünden Alîyê Alebasî; Îskender köyönden Memedê Musayî, Xelafa köyünden Memedeli Ballıkaya… bunlardan bazılarıdır)

Gestemerde, 1960'larda Türkiye metropollerine, 1964 sonbaharında Hüseyin Kerimoğlu (Wusênê Alî yê Kerîmî -Bochum/Almanya) ile Avrupa diasporasına yoğun bir ekonomik ve siyasi göç vermiş Gimgim köylerinden biridir.

1960 askeri darbesinden kaç gün sonra Kürt ileri gelenleri Sivas Kampı olarak adlandırılan askeri kışlada toplatılmışlardı. Gimgim bölgesinden Sıddık Kocadağ ve Niyazi Yetkiner‘de göz altına alınarak Sivas kampına götürülmek üzere Muşa götürülmüşler, Sıdık Kocadağ 3-4 gün, Niyazi Yetkiner ise 7-8 gün Muş’ta tutuklu kaldıktan sonra serbest bırakılmışlardır. (Hınıs Başköy'den Haşim Akın, Sivas Kampında 5-6 ay tutuklu kaldıktan sonra bırakılmışlardır.) Ağustos 1966 Gimgim depremi ve 1980 askeri darbesiyle estirilen baskı ve terör sonucu göç artmış, nufüsu 250-300 den 40-50'ye düşmüştür. Ve o günden bu güne, göç durmadan devam ediyor…

Belki cenazeleri köye gönderilmek üzere metropol ve diasporaya göç etmek zorunda kalan Gestemerdliler, hemşehrilik, akrabalık, gurbetlik ve iş bulma olanakları nedenleriyle gitikleri yerlerde getolaşmışlar. Türkiye metropollerinde yoğun olarak İstanbul, İzmir, Yalova, Ankara, Aydın.., Diasporada ise Berlin, Frankfurt/ Mainz, Köln, Nürnberg, Londra ve Avusturya'dır. Diasporadan ilk jenerasyondan giden cenazeler M. Ali Polat (Berlin 2001), Sertif Polat (Berlin 2002), Hüseyin Zorlu (Berlin 2005), Kamer Danış (Berlin 2007), Gundız Kocadağ (Londra 2010) ve  Îbrahîm Kocadağ (Berlin 2014) ‘dır.

Dört bir yana dağılan gestemerdliler, kendi kültürlerini yaşatmak amacıyla Berlin‘de 1995 - 2012 yılları arasında düzenledikleri Gaxan Şenlikleriyle organizeli çalışmalara giriştiler. 2003, 2004, 2005, 2006 Berlin toplantıları sonucu 2006 yılında Berlin Çalışma Grubu oluşturuldu. 21 Mart 2006 yılında köy sitesi Gestemerde Online (2006-2013) ve ekabinde Radîyoyê Vengê Gestemerde (2006-2010) Berlin’de înternet üzerinden yayına başladı. Berlin Çalışma Grubu‘nun girişimi ve gestemerdlilerin ciddi katkılarıyla 2006 ve 2007 de Gestemerde, İstanbul, İzmir.. toplantıları düzenlendi. 2007 de köymerkezli Çobandağı Köyü Kalkındırma ve Güzelleştirme Derneği (Çob-Der) kuruldu ve 2010 yılında da derneğin kendi sitesi yayına başladı. Proje olarak tasarlanan Köy Kültürevi nihayetinde 2013 yılında Fikret Mirzaoğlu tarafından inşa edilerek, İlhan Mirzaoğlu Kültür ve Cemevi adı altında 02.08.2014 tarihinde düzenlenen törenle hizmete sunuldu.

Gestemerdliler, atalarının komşuluk ve dostluğunu, kirvelik, müsahiplik ve kankardeşlikle dahada perçinleştirmişlerdir. Onlar, organizeli olarak birbirleri üzerinde kol-kanat gererek kültürlerine, dillerine, köylerine ve dolayısıyla birbirlerine sahip çıkmışlardır. Gestemerdliler, iyi ve kötü günlerini birbirleriyle paylaşarak, Gestemerde'de ve bulundukları metropollerde kardeşce birlikte yaşamaktadırlar. (tarihçe hep güncellenecek)
 

Çeko Kocadag

22.11.2009

Vûrnayena peyêne : Çarşeme, 21 Çele 2015 12:49

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version