Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

Konferensê Zanistî yê Ziwanê Kurdkî ser ro reportaj -l-

  • Nûskar  Lerzan Jandil

Se ke êno zanitene, nayê ra çend rojî ver edi Hewlêr de bi nameyê "Konferensê Zanistî yê Zonê Kurdî" ju konferens amê viraştene. Bêguman no konferens seba çareser kerdena  problemanê ziwanê Kurdî zaf gamêde muhîme bîye. Heyanî nika derheqê ziwanê ma Kirmanckî (Zazakî) de xêlê konferensî, semînarî, kombîyayişî amayî organîze kerdene.

Lê ez bawer kena, ke konferensêde nîyanên nîyamay bî organîze kerdene. Nê konferensî de seba dîyalekta Kirmanckî serekê Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî (Zaza) –IKK- e. V birêz Lerzan Jandîlî kî amê bî dawet kerdene. Mi kî naye ser ro, Birêz Lerzan Jandîlî de sohbet kerd.

 

Wusênê Gestemerde: Armanc û muhîmîya nê konferensî çik bîye, hetê kamî ra amayî bî organîze kerdene û no konferens rest armancê xo?

 

Lerzan Jandîl: No konferens, yanê Konferensê Zanistî yê Zonê Kurdî, hetê Wezaretê Roşinbîrî û Lawan yê hukumatê Kurdistanê Federalî amê organîze kerdene. Kurdistan ra û dîyaspora ra gelê kesî û zanayê zonî amê bî silaynayene.

Konferens Hewlêr de salona Mehmûd Zamdarî ya Pirtukxaneyê Zeytune yo ke Parka Samî Ebdurahmanî amo viraştene de, virazîya.

Komîsîyonê Zon û Perwerdeyî yê KNKye, Înstîtutê Kurdî yê endamê KNKye û TZP Kurdî desteg da nê konferensî û bi delegasîyonêde hîra beşdarê nê konferensî bî. Nê çar rojanê konferensî de rewşa zon û dîyalektanê Kurdî, alfabetanê Kurdî, problem û çareserîya nînan ser ro amê qesê kerdene.

Angorê mi no konferens ne tenya rest armancanê xo, hetanî gamê kî armancê xo ra ravê şî. Na game kî a bîye, ke konferens de raya verêne tabu bîyena alfabeta Aramkî-Erebkî amê rijnayene. Bakurê Kurdistanî de bi rijnayişê nê tabuyê alfabeta Erebkî seba gurênayena di alfabetan, yanê kaleka alfabeta Erebkî de xebetnayena alfabeta Latînkî rê kî, raye bîye ra. Bi naye kî pratîk de duştê paralel xebetnayena di alfabetan de astengêde teorîk nêmend.

Armanco bîno ke konferens rest ci kî, o bî, ke şopa verêne zanayê her parçeyî û dîyaspora durî ra nê, lê zaf nêzdî ra yanê dîrekt derheqê dîyalektanê bînan de bî wayirê haydarîyêde xurte.

Xêca naye derheqê Kirmanckî de çerçeweyê ju prezentasîyonî de zaf nêzdî ra û dîrekt haydarîyêde hîraye roşnavîranê Kurdan dayene kî seba mi ra armancêde muhîm bî û ma restîmen nê armancî kî.

Qebul kerdena pêşnîyazê ava kerdena Komşarê Berzî yê Zonê Kurdî Herêmê Kurdistanî de û serene kombîyena dê(êy), gilê (zîrve) nê konferensî bî.

Seba naye kî ez naca wazena serede Wezîrê Roşinbîrî û Lawan Dr. kawa Mehmud Şakîrî rê, xebatkaranê Wezaretî û Pirtukxaneyê Zeytune rê, meymandaran û rojnamevanan rê seba ked û emegê înan, seba angajman û motîvasîyonê înan zere û xan ra şopêna spas bikerî.

 

W. Gestemerde: Nê konferensî çend rojan dewam kerd û naye ra tepîya kî, no konferens her sere êno organîze kerdene?

 

L. Jandîl: Konferensî Dişeme roja 19.09.2011 de dest kerd ci û hetanî Pancşemeyî roja 23.09.2011yî, çar rojan dewam kerd.

Rakeredişê konferensî roja verêne perojî ra ver Wezaretê Roşinbîrî û Lawan de bi qesê kerdena gelê kesan û Wezîrî, girewtişê konferensî kî roja pêyêne bi qesê kerdena Wezîrê Roşinbîrî û Lawan yê hukumatê Kurdistanê Federalî amê viraştene.

Angorê deklarasîyonî gere Konferensê Zanistî yê Zonê Kurdî bi pînitoxîya Wezaretê Roşinbîrî û Lawan serane bêro viraştene.

 

W. Gestemerde: Gorê to (angorê to) no konferens, se derbaz bî û eleqa raya pêroyîne senên bîye?

 

L. Jandîl: Her çiqas ke tayê kêmasîyê xo bî kî, ez bi xo şîkîna bivajî, ke no konferens rind derbaz bî.

Kêmasîyê ke konferens de vejîyayî bi kilmîye nê cêrênî bî:

Angorê mi kêmasîya tewr girse beşdar nêbîyena kesêde Gorankî qesêkerdoxî bîye. Angorê haydarîyan ju mordem amo silaynayene, lê nêşîkîyo beşdarê konferensî bibo. Na kî seba mi kêmasîyê bîye.

Kêmasîya bîne, seba ke perojane ma bi mînîbusan seba perojîye şîyêne hotel, şîyen û amayena ma zamanê mano zafêrî girewtêne, konferensî ra dime, ya kî bînan de îmkanî zaf çînê bî, ke cagirewtoxê semînarî kesanê verpersîyaran de, kesanê eleqadaran de têkilîyan binê ro, qesê bikerê, fikrê xo jubînî de tirampe bikerê.

Ancîya karê teknîkî de kî problemê qijî vejîyêne. Zê komputer de, wendena usb-stîkan de, ya kî veng de û weko bîn.

Eleqaya miletî, tabî bi naye kî eleqaya medîya roja verêne û roja pêyêne zaf zêde bîye. Rojanê bînan de kî ha rojname û kovarî, ha televîzîyonî hazir bî û kesanê beşdaran de reportajî viraştî û nê kî weşênayî.

Lê ez wazena şopêna bivajî, ke no konferens bi serkewtiş derbaz bî.

 

W. Gestemerde: No konferens de, derheqê ziwanê Kurdî de senê qerarî amayî guretene?

 

L. Jandîl: Derheqê zonî de, dîyalektan û alfabete de gelê pêşnîyazî amayî kerdene û pêynîya nê konferensî de, yanê roja pêyêne no deklarasîyono nivisnaye konferens de amê raye dayene û hetê konferensî ra amê qebul kerdene.

 

Qerarê nê deklarasîyonî bi kilmîye nîya rê.

1. Konferens wazeno, ke dem û dezgeyê eleqedarî pêro projekta qanunê zonî amade bikerê û pêşkêşê parlamentê Kurdistanî bikerê, ke wa bibo qanun û bêro ca ardene.

2. Komşaro Berz yê Zonê Kurdî Herêmê Kurdistanî de, dîyalektanê zonê Kurdî yê parçeyanê Kurdistanî û Kurdanê dîyaspora ra, ke 20 (vîst) endaman ra avakerde yo, çar seran de şopê endamê xo bêrê vurnayene û otonomîyê xo bibo. No kî bi hemkarîya Wezaretê Roşinbîrî û Lawan, Unîversîteyanê Kurdistanî, Akademîyê Kurdî û Înstîtutanê zonê Kurdî bêro viraştene.

3. Ferhengê Kurdî -Kurdî yo ke bi dîyalektanê Kurdî pêroyîne amo ava kerdene bi di alfabetan Erebkî-Latînkî bêro ronîştene û hukumatê Herêmê Kurdistanî piştî girewtena na projekte bikero.

4. Kar û xebatê zanistî, roşnavîrîye, perwerdeyî û musnayene hetanî ke çareyêde jubînîgirewtişê alfabeta Kurdî bêro dîyene, bi herdimîn alfabetan bêro kerdene.

5. Dem û dezgeyê zanistî, akademîkî û roşnavîrîye yê Kurdistanî raya wekinitenanê zanistî yê dîyalektanê zonê Kurdî bikero rind.

6. Zonê Kurdî kar û baranê bazirganîye, reklam û turîzmî pêroyîne de serekeyî bêro gurênayene û hewl bidêrê, ke lewha û tabloyê cadeyan bi Kurdî bê.

7. Zonê Kurdî desturê İraqê Federalî de kaleka zonê Erebkî de fermî yo û gere mîyanê İraqî de û têkilîyanê teberê İraqî de bêro gurênayene.

8. Konferens wazeno dewleta Tirkîye, Îran û Surîye zonê Kurdî desturê xo de bikerê fermî û bi zonê Kurdî perwerdekerdişî bikerê mîyanê sîstemê perwerdekerdişê dewlete.

9. Kar bêro kerdene, ke wa zonê Kurdî zê zonanê bînan bikuyo mîyanê torê înternetî û teknolojîyî.

10. Medîaya Kurdî programanê taybetîyan yê zonî bi herdimîn alfabetan amade bikero û biweşêno, bi şertê ke wa îmlaya înan ju bo.

11. Komîteyê bêro weçînitene, ke pêşnîyaz û tewsîyeyê konferensî bêrê ca ardene.

12. Konferensê Zanistî yê Zonê Kurdî bi pînitoxîya Wezaretê Roşinbîrî û Lawan serane bêro viraştene.

13. Konferensê Zanistî yê Zonê Kurdî wazeno, ke Konferensê jutîya neteweyî yê Kurdistanî bêro viraştene.

14. Zemîn bêro amade kerdene, ke parçeyanê Kurdistanî ra wendoxê unîversîteye beşanê pisporîya edebîyat û zonê Kurdî yê unîversîteyanê Kurdistanî de bêrê qebul kerdene.

 

W. Gestemerde: Gorê to nê qerarê ke konferens de amê guretene, raye danê kar û gureyê ziwanê Kurdî?

 

L. Jandîl: Bêguman, ez bi nayê şik nêkena. Lê eke mordem naye ser ro bivindero, karî dime şoro, hukumat ya kî wezaret sistîye mekero, o taw raya kar û gureyê zonî tayêna kenê asan, tayêna kenê rehet.

Çike, eke angorê nê deklarasîyonî, Komşaro Berz yê Zonê Kurdî yo ke 20 kesan ra êno ava kerdene otonom bo, wayirê bujeyê û bi naye kî wayirê prestîjî bo, şîkîno karê zonî tayêna bikero sentral, tayêna bikero profesîyonel.

Na derheq de kî ez wayirê hêvîya. Taybetîye kî qesê kerdena xo ya girewtişî de û sohbetanê bînan de wezîr Dr. Kawa Mehmud Şakîrîbi şopan ard re zon, ke na projekte ne tenya armanc û waştişê dê, yanê Wezaretê Roşinbîrî û Lawan a, lê hem kî armanc û waştişê hukumatê Başurî ya kî û hukumat na derheq de cîdî yo.

 

W. Gestemerde: Ez bawer kena babeta to, yanê qesey kerdena to ya konferensî ziwanê Kirmanckî (Zazakî) ser ro bîye. To nê konferensî de derheqê ziwanê Kirmanckî de çi ard re zon?

 

L. Jandîl: Nê konferensî de temaya mi „Seba nêzdî kerdena dîyalektanê zonê Kurdî zemînsazîyê“ bîye. Yanê sazîyêde taybetîye seba nêzdî kerdena dîyalektanê zonê Kurdan.

Lê mi kaleka na temaya xo de, xo hîrê beşan ser ro kerd bî amade.

1. Seba ke Başur de şarê ma derheqê Kirmancan de ya wayirê haydarîyê nîyo, ya kî wayirê haydarîyêde kêm û şaş o, mi bi derheqê Kirmanckî de haydarîye dayene dest kerd ci. Kirmancî Dimlijî, Kirdî kam ê? Kotî cuyînê? Çend varîtetê/zaravê înan est ê? Ê xo ra se vanê, Şaro dereke înan ra se vano? Ferqê ke mîyanê zaravan de est ê, ferqê ke mîyanê ju zarava de est ê, çik ê?

2. Bi kilmîye dîroka zonan – zonê „Homayî“ yanê zonê fîrazî, zonê standardî û zonê ke sedsera 19îne û 20îne de bîyê standard.

3- Raya standardkerdişê ju zonî çik a û senên a. Gelo seba Kurdan modelê raya standard kerdişî çik o?

 

W. Gestemerde: Keremê xo ra şîkîna derheqê vilabîyayişê Kirmanckî (Zazakî) de tayê înformasîyon bidêre ma? Kirmanckî kotî û kamcî mintiqayan de êno qesê kerdene? Qey Kirmanckî?

 

L. Jandîl: Eke mordem nivisê mi de nîya bidêro, mi şeher û qezayê ke tede Kirmanckî, Dimilkî, Kirdkî êno qesê kerdene, pêro xerîta ser ro ca kerdê.

Kirmancî derûdor û mîyanê şeheranê zê Mamikîye, Erzingan, Çewlîg, Xarpêt, Erzirom, Muş, Bîdlîs, Dîyarbekir, Semsur, Meletî û Sêwaz de, rojavayê Bakurê Kurdistanî de cuyînê.

Qezayê nê şeheranê ke tede Kirmancî cuyînê kî, nê cêrên ê.

Pulur, Pilemurîye, Xozat, Çemişgezek, Mazgêrd, Qişle, Pêrtage, Têrcan, Mose, Refahîye, Kemax, Aşqale, Çat, Tatos, Kela, Bongilan, Darahêne, Gêxî, Kanîreşe, Gimgim, Çêrmug, Hêne, Pasur, Erxenî, Gêl, Hezro, Pîran, Licê, Şankuş, Sason, Alduş, Keban, Baskîl, Maden, Dep,e Qerebegan, Sîvrîce, Qovancîyan, Palî, Piturge, Arapkir, Hafîk, Zara, Îmrlali, Suşehrî ,Kangal, Dîvrîx, Îlîç, Kemalîye, Motkî, Sêwrege, Gole, Kelkit.

Xêca nê cayan Metropolanê Tirkîye de Sariz, Aksaray û dîyaspora de kî Kirmancî cuyînê.

Eke ma bêrîme çira Kirmanckîyî?

Seke zanîno, gelê Kirmancî gor herêmo ke tede cuyînê, xo û zonê xo bi taybetîye bi hîrê nameyan îdentîfîze kenê.

Ê xo ra,

1- Kirmanc zonê xo ra Kirmanckî

2- Dimlij û zonê xo ra Dimilkî

3- Kird û zonê xo ra kî Kirdkî

vanê.

Xêca nê nameyan nameyêde bîno ke nê seranê pêyênan de gelê êno şinasnayene kî est o. Zazakî[1]

Ma rêyêna nîyadîme, gelo Kirmancî, Dimlijî û Kirdî kotî cuyînê?

 

1- Kirmancî - Kirmanckî

Her çiqas ke tayê kesî „Şarê ma“, „Zone ma“, „Dêrsimkî“, ya kî „Bê-şo“[2] vanê kî, şarê manê corî, taybetîye kî şarê mano ke ci ra Qizilbaş/Elewî vajîno,  xo ra vano Kirmanc, zonê xo ra vano Kirmanckî û welatê xo ra kî vano Kirmancîye.

 

Di lawikanê şarî de nîya êno vatene:

Derê Laçî bivêso Yivisê mi, gavan o,

 Bira pêro dê, na qewxa aşire nîya ,

Merevê Kirmancî  û zalimanê Tirkan o… .[3]

 

Verê çêverî de guret mi ra, Tirkonê Anadolîye,

Deshot mordemî danê zu mordem ro,

Tey çîno şeref û camêrdîye.

Mi va: “Heke, nika bivîyêne naza çor xortê Kirmancîye“,

Ma ve sima ra pêro dênê,

Sarî bidîyêne kerden û camêrdîye.[4]

 

Seke ti kî zana cîranê Kirmancan kî înan ra kaleka Zaza, Qizilbaş, Elewî de, zê Kurmancê hetê Kope, seba ke Kirmancê cîranê înan aşîra Lolan ra yê, ci ra hem vanê Lolkî, û hem kî, seba ke ê Elewî/Qizilbaş ê, ci ra vanê Çarekkî kî.

Kurmancê hetê Kanîreşe kî, seba ke Kirmancê cîranê înan aşîra Xormeçikan ra yê, ci ra vanê Xormekkî.

Ma gelo angorê nê dereke vatişan ma nika xo ra hurêndîya Kirmancî de bivajîme „Xormeçik“ û hurêndîya Kirmanckî de kî zonê xo ra kî bivajîme „Xormeçikkî?“

Bêguman nê. Şopêna, şarê ma vizêrî xo ra vato Kirmanc û ewro kî ma vanîme Kirmanc, zonê xo ra vato Kirmanckî û ewro kî ma vanîme Kirmanckî û welatê xo ra kî vato Kirmancîye û ewro kî ma vanîme Kirmancîye.

 

2- Dimilî - Dimilkî

Şarê mano ke cêrê Kirmancan, yanê mîyanê Kirmanc û Kirdan de cuyîno, xo ra vano Dimilî (Dimlij), zonê xo ra kî vano Dimilkî. Zê Çewlîg û Palî.

Lê nê herêmî de kî tayê kesî xo ra Kird zonê xo ra kî Kirdkî vanê.

Bawnî axaler, ma şuenî qawxe, metersî, eskerî Daqma Begî zav û, hema pyêru Tirk î, nişenî ma de qawxe bikî. Ma pyêrû canmîrdî Kirdan î. …[5]

 

3- Kirdî - Kirdkî

Şarê manê cêrî xo ra vano Kird û zonê xo ra kî vano Kirdkî.

Ehmedî Xasî  mevludê xo de vano:

Temam bi wiraştişê Mewlidê Kirdî bi yardimê Xaliqi û feyz û bereketê peyxamberê ma  …[6]

Lê naca de kî zê Sêwrege tayê kesî xo ra Dimilkî kî vanê

Xêca nê varîtetan, Kirmanckî de zarav ya kî fekê bînî kî est ê. Zê: Karêr, Mamikîye, Depe,  Motkî û ê bînî.

Mordem ke balê xo da nê defînasîyonan vîneno ke zafêrîya şarê ma xo ra vana Kirmanc û Kird. Seba naye kî –bê ke ez bikuyê etîmologîyê Kirmanc, Kurmanc, Kird, Kirdmancî- ez nameyanê Kirmanc û Kirmanckî gurênena.

 

Zazakî

Ez nêwazena naca bikuyê teferuat, lê bi rastîye kî Zazakî seba Kirmancan namenayenêde dereke wo û wayirê manayêde pejoratîv o. Yanê keso Kirmanc nameyê „Zazayî“ weş, rind nêvîneno û neşikneno re xo.

Seke mordem hurêndîya Romanî de Cîngane/Çîngene, hurêndîya Samî de Lap, hurêndîya Înuîtî de Eskîmo bivajo.

Ma gelo kam kamî ra vano Zaza?

1- Kes û şarê derekeyî seba Kirmancan, Dimlijan û Kirdan pêroyîne vanê Zaza.

2- Kirmancê corî (Elewî/Qizilbaşî) seba Kirmancanê Sunîyan, yanê seba Dimlijan û Kirdan vanê Zaza.

Ti kî rind zana, eke to Gimgim de vat „Zaza“ kam amêne ma û pîyê to vîrî? Dimlijî, zafêrî kî seba ke têkilîya xo şarê ma de bîye, şarê Palîyî, yanê şarê mano Sunî/Musluman amêne înan vîrî! Hênî nêbî?

Naca gere mordem xo ra biperso. Gelo tawo ke vatêne „Zaza“ çi ra maya to, pîyê mi, apê fêlan kesî xo nêfikirîyêne, ya kî juyêde Xozatî nîyamêne înan vîrî, lê „Paloyijî“ „Sêwregijî ya kî Çewlîgijî amêne înan vîrî?

Yanê şarê manê corî qet rojê xo ra „Zaza“, zonê xo ra „Zazakî“ û welatê xo ra kî „Zazaistan“ nêvato!

Lê ewro pejorasîyonê çekuya Zazakî seba tayê kesan wayirê manayê nîyo. No name ewro taybetîye hetê kesanê ke xo Kurd nêvînenê, xo „Zaza“ vînenê ra, êno gurênayene.

Xêca nînan, gelê kesê nezanî, ya kî rehetî kî (derheqê xebetnayena bingeçekuyan de rehet ê)  -seba ke no name bîyo mode, aktuel- nê nameyî nanê xo ra, bê ke xo Kurdan ra cîya „Zaza“ bivînê.

 

W. Gestemerde: Seke êno zanitene problemo tewr gird û muhîm, standard nêbîyena ziwanê Kirmanckî (zazakî) ya. Gelo no problem naye ra tepîya se û bi senê metodan û hetê kamî ra ênê çareserkerdene?

 

L. Jandîl: Bêguman na derheq de gelê ra û rêçî, gelê metodî est bîye û ewro kî est ê. Lê mordem ewro nêşîkîno bi metod û rayanê sedseranê 18., 19., 20an ne tenya zonê Kurdan pêroyîne, lê Kirmanckî kî nêşîkîno bikero standard.

Çike şert û şurtê ê demî vêrdê ra, bi vatişê de bînî, ma wayirê ê şert û şurtan nîme. Zê mîsalî ne Parîsêde ma est o, ne kî burjuvazîyêde ma est o, ke duştê „dêre“ de ceng bikero, îqtîdarê Homayî destê dêre ra bigêro. Ne kî gîyotînê ma est o. Zonê şaranê Fransa bi şîdet û terorê gîyotînî amê standard û ju kerdene. No demî kî vêrdo ra û zaf rind ke kî vêrdo ra.  Lê kaleka naye de şert û şurtê ke Norveçe de est bî, Tanzanîya de ya kî pêyco Îsraîl de est bî, ewro ma de çîn ê. Ya kî seke Japonya Cengê Dinyayê ll. de Îndonezîya de kerd, cengê Dinyaya Juyîne de împeryalîstan Kurdistan de seba ravê şîyena, standard û ju bîyena zonê Kurdan kar nêkerdo. Serde kî ma kerdîme parçe parçe.

Ez nêwazena nînan ser ro derg û dila bivinderî. Lê ez wazena raya ke ma şîkînîme bi daye zonê Kirmanckî bikerîme standard ser ro bi kilmîye bivinderî. Lê eke kesê biwazo na derheq de fikir û bawerîya mi zêdêrî bizano, şîkîno nivisê mi de nîya bidêro. Ez şîkîna nê referatî zê pdf-datay bidêrî to, ke ti bişîkîyê rîpela xo de bidêrê weşênayene.

 

Ewro di rayê standard kerdena zonî est ê.[7]

1- korpusplan (planê korpusî)

2- statusplan. (planê statusî)

 

Seba zonanê ke hona ravê nêşîyê, zonê şarî nêbîyê, verde mordem planêde zonî yê korpusî virazeno û pêyco kî statusê dano nê zonî.

 

Wusênê Gestemerd, 19.11.2011

 


[1] Jandîl, Lerzan: Ziwanê Kurdî (dîyalekta Kirmancî) de vernamê. Rewşen Kovara Navenda Çanda Mezepotamya,  Sibat 1994, hejmar 12. rî. 7-11

[2] Jandîl, Lerzan: Têver şanitena zaravanê Kurdî, Lêkolîn, Kovara Înstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistîye, Hejmar 1, Adar 1995, rî. 126 - 175

[3] Zilfî: Hêvî, Kovara Çandîya Giştî, hejmar 2, Gulan 1984, r. 114

[4] Jandîl, Lerzan: Arşîv, kaseta Silê Qijî

[5] Peter J. A. Lerch: Forschungen über die Kurden und die iranischen nordxhaldäer, St. Petersburg, 1857-1858

[6] Jandîl, Lerzan: Têver şanitena zaravanê Kurdî, Lêkolîn, Kovara Înstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistîye, Hejmar 1, Adar 1995, rî. 126 - 175

[7] Haugen, Einer: „Language Planning in ModernNorway“ Coulmas, Florinaî ra: Sprache und Staat; Walter de Gruyter, Berlin New York 1985, rî. 67

Vûrnayena peyêne : Pancpşeme, 05 Temûze 2012 18:51

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version