Kirmanckî Online

Switch to desktop Register Login

Rewşa Ziwanan

  • Nûskar  Îbrahîn Beyaz

"Ziwan, leteyê karakterê însanan o" (Bacon) Bêguman vatena Baconî raşt a. Karakter, însanê însananê bînan ra, çîyê kî çîyanê bînan ra keno cîya.

Karakter, kamîya însanî yo. Zê estbîyene û çinebîyene, cuyana însanan de cayêde zaf muhîm gêno.

 Însan bi karakterê xo, bi ziwanê xo, bi veng û rengê xo însan o. Coka ziwan aj û amênê kamîya însanî yo. Însano ke asîmîle bîyo, beno her çî, la nêbeno Xo. 

Ziwan, însanan mîyan de pergalêde komînîkasyonî yo. Kêmasîya eyî, kêmasîya komînîkasyonî ya kî. Bêqese ziwan kî zê çîyanê bînan candar o. Waxto ke ame qesekerdene û gurenayene, can û ruh kuwno ci, cuyîno. La eke niyame qesekerdene û gurenayene, mireno.

Yew ziwan, hetanî mebo ziwanê perwerdeyî, binê talokeyê vîndîbîyene der o. 

Goreyê rapora Înstîtutê H. Ziwanî-YDA ya sera 1999‘îne, dinya de nêzdîye şeş hezarî ziwanî est ê. Rapore de êno dîyarkerdene, ke 51 ziwan hetê kesê ra, 500 ziwan hetê sed ra şenikêrî kesan ra, 1500 ziwan hetê hezarî ra şenikêrî kesan ra, 3000 ziwan hetê deshazarî ra şenikêrî kesan ra, 5000 ziwan kî hetê sedhezarî ra şenikêrî kesan ra ênê qesekerdene.

 Ziwanzanan, verê herbê cîhanî yê diyîne waşto, ke çiqasîya ziwan tesbît bikerê, gelê cigêrayişî viraştê. Înan, netîceyê nê cigêreyişan pirtûkê Les Langes du Monde de neşr kerdo. Pirtûk de "Cîhan de çiqas ziwanî est ê, hona nêno zanitene. La bi texmînê ma mabeynê 2500 û 3500 ziwanî ênê qesekerdene." Goreyê ansîklopedîyê Brittanica kî "Cîhan de nêzdîye 2500 û 5000 ziwanî est ê." Ansîklopedîyê Amerîkanan de kî nûsîyo ke "Cîhan de mabeynê 3000 û 4000 de ziwanî est ê."

Her çiqas ke nê raporî, pirtûkî û ansîklopedîyî hûmarê ziwanan zelal mekerê kî, bareyê înan de fikrêde muhîm danê bi ma. Nê cigerayiş û raporan ra êno zanitene, ke ziwanên qelsî û bindestî hêdî hêdî benê vîndî. Goreye nê ziwanzanan, werteyê di hefteyan de ziwanê beno vîndî. Ebi naye, zereyê na sedsere de nêmeyê ziwanan ê wo bibê vîndî.

 UNESCO‘yî kî sera 1998‘îne de, bi raporê kerd eşkera ke "Cîhan de nêzdîye 6000-7000 ziwanî est ê, û serane sed ziwanî benê vîndî.“

Mesela, Mezopotamya de ziwanên sumerkî, elamkî, aqadkî bîyê vîndî. Anadolî de kî ziwanên luvikî, urartukî, frigkî, hîtîtkî, lîdyakî ûêb. bîyê vîndî. 

Se ke şima kî zanê, UNESCO‘yî rapora xo ya peyene de zaf zelal kerdo eşkera, ke ziwanê ma kirmanckî kî binê xeta vîndîbîyene der o.

Êndî zaf rind êno zanitene ke, yew ziwan ke nêbî ziwanê perwerdeyî û nêgurîya, beno vîndî. Bêguman, ewro roje a roj a, ganî şarê ma na mesela bigêro çimî ver û bifîkirîyo. Destebera kamî ra çi ke ame, ganî bikero û bikerîme. 

Goreyê fikrê min, dewlete no derheq de qet çîyê nêkena. Ez bi xo na bare de zaf bêhêvî ya. Çunke na nêzdîyan de serwezîr Erdoganî persa yew rojnamenûsî ser ro, fikrê xo zaf zelal îfade kerd. Vat "Qet kes qusir de memano. Ma qet musade nêkenîme, ke kurdkî bibo ziwanê perwerdeyî!"

Erdogan naye ra serê ravê amebî Almanya, bîbî meymanê Merkel xanime. Nê zîyaretê xo de probleme tirkan ser ro qesekerdîbî. Vatbî ke "Ziwan, kamîya însanî yo. Almanya de gelê şarê ma est o. Ganî tirkî mekteban de bibo ziwanê perwerdeyî. Ziwanê ma ke nêame gurenayene, zav û zêçê ma asîmîle beno. Asîmîlekerdene kî sucêde giran o, sucê însanîyetî yo..." 

Erdoganî raşt vatbî. Asîmîlekerdene, suçê însanîyetî yo û zaf suçêde giran o. La ganî serwerê dewlete no derheq de serwerîya xo biyarê ca. Serweran ke serwerîya xo nêarde ca, sucdar ê. 

Ziwan namûs o, şeref o, heysîyet û kamîya însanan o. Mordem ke ziwanê xo kerd vîndî, kulturê xo kî keno vîndî. O êndî “xo” niyo, ê xo niyo, koka xo ser ro niyo. O zê kengerê huşkî bêcan û bêruh o.

Peyamî Safayî vano "Yew şarî ke ziwanê xo kerd vîndî, her çîyê xo tey keno vîndî." 

Ganî roşnvîr û sîyasetkarên ma, meselaya ziwanî bigêrê rojeva xo û ser ro bi plan û program bixebetîye û bixebetîme. Seba ke ziwanê ma bibo ziwanê perwerdeyî, destebera kamî ra ke çi ame, tepîya medo û medîme.

Îbrahîm Beyaz.

Berlîn.

 

Vûrnayena peyêne : Dişemei, 22 Çeloqij 2014 15:36

Rawe binûsne

Ganî cayên (*) astareyinî biêrê degirewtene. Destûrê HTML-Kodî est o.

© Kirmanckî Online | 2009

Top Desktop version